Giới thiệu bệnh hại
Bệnh sương mai hay còn được gọi bệnh đốm phấn trên đậu tương Peronospora manshurica (Naumov) Sydow là bệnh rất phổ biến ở các vùng có khí hậu ẩm. Ở ĐB sông Cửu Long, bệnh thường gây hại nặng vào vụ hè thu và có thể rất dễ thành dịch khi gặp điều kiện thuận lợi, thậm chí cả vụ đông xuân. Điều kiện khí hậu, thời tiết ở nước ta rất thích hợp cho sự phát triển của bệnh này. Bệnh do nấm gây ra và chủ yếu tấn công vào lá, hạt đậu tương (đậu nành) gây ảnh hưởng đến năng suất, làm tăng chi phí canh tác cho bà con.
Đối tượng bệnh hại
Các loại cây thường bị ảnh hưởng bởi bệnh sương mai bao gồm húng quế, cà chua, hầu hết các cây họ bầu bí thông thường như bí xanh, bí đỏ, dưa hấu, dưa leo,…Ngoài ra bệnh gặp ở nho, đậu nành, rau chân vịt, hoa hướng dương.
Triệu chứng, dấu hiệu
Bệnh sương mai chủ yếu tấn công trên lá đậu tương, trái và hạt đậu tương cũng bị nhiễm khi bệnh nặng.
Đầu tiên, mặt trên lá có những đốm bệnh nhỏ có màu vàng hoặc xanh nhạt. Vào lúc sáng sớm trời ẩm ướt, sẽ thấy mặt dưới lá xuất hiện những cụm nấm trông giống như phấn màu trắng xám. Đây là tập hợp các đính bào tử (conidia) và các đính bào đài (conidiophores) của nấm gây bệnh. Đốm bệnh sau đó sẽ chuyển sang màu xám sậm hoặc nâu sậm, lá dần khô và sớm bị rụng.
Nấm bệnh cũng có thể xâm nhập tấn công vào lớp vỏ trái rồi vào hạt. Hạt nhiễm bệnh bị phủ bởi một lớp bụi trắng (white crusts) với nhiều noãn bào tử (oospores). Bóc vỏ những quả đậu bị bệnh sẽ thấy bên trong cũng có lớp nấm mốc trắng xám. Hạt của các quả bị nhiễm bệnh thường nhỏ, nhẹ, bị xù xì, và thường bị nứt, bệnh nặng làm trái và hạt không phát triển (hạt bị lép).
Nguyên nhân phát sinh
Nấm Peronospora manshurica (Naumov) Sydow là tác nhân gây bệnh sương mai (phấn trắng) trên đậu tương. Nấm gây bệnh này thuộc họ Peronosporales, lớp Nấm Tảo.
– Đính bào đài không màu, không có vách ngăn, mọc thành chùm ở khí khẩu, có kích thước khoảng 350 – 880 x 6 – 8 micron, phân nhánh đôi ở đầu (đặc điểm đặc trưng này giúp dễ nhận diện được nấm dễ dàng).
– Đính bào tử là một tế bào không màu hoặc đôi khi có màu vàng nhạt, có màng mỏng, hình cầu hoặc hình trứng, kích thước khoảng 15 – 28 x 16 – 22 micron.
– Noãn bào tử (còn được gọi là bào tử nghỉ – resting spore), được hình thành bên trong mô cây, hình cầu, có vách dày, có màu vàng, kích thước đường kính 24 – 40 micron. Bề mặt láng, có cấu tạo võng lưới. Noãn bào tử có khả năng lưu tồn ở hạt giống, bao phủ bên ngoài hạt giống đậu, làm lớp vỏ hạt cứng lại.
Trong giai đoạn sinh trưởng của đậu tương, nấm lây truyền bằng đính bào tử, nấm được lưu tồn qua các vụ sau bằng noãn bào tử ở xác bã của cây bệnh và hạt giống. Loại nấm này có nhiều dòng sinh lý khác nhau nên gây nhiều khó khăn trong tuyển chọn giống kháng bệnh.
Để bắt đầu lây nhiễm trên cây, các bào tử nấm gây bệnh được phân tán nhờ gió, nước mưa tạt và nước tưới. Sau đó, bào tử đậu lên lá non và xâm nhập thông qua khí khổng hoặc có thể truyền trực tiếp bằng ống mầm để xuyên qua lớp biểu bì của lá, cho phép mầm bệnh phát sinh lây nhiễm. Nhìn chung lá các lá non có khả năng dễ nhiễm bệnh hơn lá già.
Điều kiện phát triển bệnh
Bệnh truyền thông qua hạt giống và tàn dư của cây bị bệnh từ vụ trước. Nếu đem gieo hạt giống đã có sẵn mầm bệnh thì sau khi gieo xuống tầm nửa tháng, lá sẽ xuất hiện đốm vàng, mép lá bị cong xuống phía dưới, có nhiều khuẩn ty bao phủ mặt dưới lá, cây con thường bị lùn. Bệnh sương mai xuất hiện và gây hại phổ biến ở các vùng trồng đậu tương, đặc biệt là ở nơi có độ ẩm không khí cao trong ruộng, nhiệt độ không khí thấp, trời hơi lạnh và có sương nhiều làm ruộng đậu ẩm thấp, vì vậy bệnh thường gây hại nhiều hơn trong vụ Đông xuân.
Bệnh sương mai thường phát triển mạnh ở điều kiện ôn hòa, nhiệt độ khoảng 20 – 22 0C và có độ ẩm cao. Bệnh thường phát sinh và gây hại mạnh khi cây đã lớn, giai đoạn mà đậu được có 4 – 5 lá kép trở đi.
Ở các tỉnh phía Bắc, bệnh thường nặng ở vụ Đông Xuân (vào các tháng 3 đến tháng 5). Còn ở các tỉnh Nam Bộ bệnh gây hại nặng trong mùa mưa (từ tháng 6 đến tháng 9).
Mức độ ảnh hưởng
Bệnh sương mai là bệnh phổ biến, xuất hiện rộng rãi và tồn tại trên toàn thế giới. P. manshurica tồn tại ở bất kỳ ruồng đậu tương nào. Về mặt lịch sử, mầm bệnh này có nguy cơ gây hại khá thấp, do cây trồng bị nhiễm bệnh sương mai thường không bị ảnh hưởng đến năng suất nhiều.
Một nghiên cứu vào năm 2016, cho rằng các cây đậu tương bị nhiễm bệnh sương mai không có biểu hiện giảm số lượng trái hoặc hạt ở mỗi quả, tuy nhiên trọng lượng hạt giảm phụ thuộc theo mức độ nghiêm trọng của bệnh. Bệnh này đã được chứng minh rằng là gây ra thiệt hại năng suất từ 9 đến 18% trong thời kỳ dịch bệnh.
Biện pháp phòng bệnh
Giống
– Bà con nên chọn giống khỏe có sức đề kháng tốt với bệnh sương mai. Không nên lấy hạt ở ruộng đã bị bệnh ở vụ trước để gieo. Sàng sấy hạt trước khi tồn trữ và trước khi gieo cấy.
– Hạt giống nên được xử trước khi gieo bằng thuốc BVTV như Caram 85WP hoặc Pro-Thiram 80WP với nồng độ 0.6%.
Biện pháp canh tác
– Trước khi gieo trồng bà con cần tiến hành cày, bừa kĩ để vùi sâu những tàn dư của cây bị bệnh.
– Sau khi thu hoạch xong nên thu gom sạch sẽ các tàn dư của cây đậu, đem tiêu hủy ở xa ruộng.
– Gieo trồng với mật độ vừa phải, để chân ruộng được thông thoáng hạn chế sự xâm nhập của nấm bệnh.
– Thường xuyên theo, chăm sóc ruộng đậu đúng cách. Nên cắt tỉa các lá phía dưới thấp gần đất, các lá thấp thường không các nhiều tác dụng cho cây. Việc cắt tỉa chúng đúng cách giúp lưu thông không khí xung quanh, giảm độ ẩm từ đó giảm thuận lợi cho sương mai tấn công cây. Mặt khác, việc loại bỏ các lá gần sát đất cũng làm giảm khả năng nấm bệnh tấn công khi bào tử có điều kiện văng lên khỏi mặt đất.
– Nếu bà con phát hiện một vài cây bị nhiễm bệnh hãy tiến hành cắt bỏ chúng để hạn chế bệnh lây lan sang các khu vực khá của ruộng. Sau cắt tỉa cây bệnh đừng quên vệ sinh dụng cụ làm vườn.
– Chọn thời vụ thích hợp, bón phân hiệu quả, hợp lý. Tăng cường bón bổ sung thêm phân lân và kali.
– Nếu đã áp dụng nhiều biện pháp mà bệnh sương mai vẫn còn gây hại nhiều, thì trong điều kiện cho phép bà con nên luân canh một vài vụ với lúa nước hoặc là các loại rau trồng nước khác, đây được xem là biện pháp rất tốt trong phòng ngừa bệnh sương mai.
Biện pháp sinh học
– Bà con có thể sử dụng các phế phẩm sinh học chứa các các vi sinh vật có lợi, có tác dụng trong tiêu diệt nấm bệnh sương mai và các nấm gây bệnh hại khác trên cây một cách an toàn và hiệu quả.
– Ngoài ra các dung dịch tỏi, natri bicarbonate (bột nổi) hay phun lưu huỳnh chịu ẩm (nồng độ 3g/l) cũng rất hiệu quả đáng kể trong diệt nấm đối với các ruộng nhỏ.
Biện pháp xử lý bệnh
– Ở những ruộng thường bị bệnh gây hại, bà con nên phun thuốc phòng trừ bệnh khi bệnh vừa chớm xuất hiện bằng một trong các loại thuốc BVTV của Nghi Anh như Kibul, Nazosi
Thuốc trừ bệnh
– Loại thuốc BVTV có hiệu quả trong điều trị bệnh sương mai thường chứa các gốc hoạt chất Phosphonate, Mancozeb, Azoxystrobin, Difenoconazole,…
– Khi phát hiện bệnh vẫn cần nhổ bỏ và tiêu huỷ những cây bị bệnh trước
– Tiếp theo bà con nên phun thuốc có tác dụng trị bệnh vừa phòng bệnh cho những cây còn lại. Liều lượng và nồng độ cần tuân theo hướng dẫn trên bao bì sản phẩm.
