Giới thiệu về sâu hại
Rầy phấn trắng có tên gọi khác là bọ phấn, Bemisia tabaci Gennadius, thuộc họ Aleyrodidae, bộ cánh đều Homoptera. Ngoài ra còn có một số loài có tên khác như Aleurodicus dispersus Russell và Dialeurodes sp. Nó là một quần thể loài chứa ít nhất 40 loài với sự khác biệt rất ít về mặt hình thái.
Rầy phấn trắng phát triển mạnh ở những vùng nhiệt đới, cận nhiệt đới và ít hoạt động ở môi trường ôn đới. Loài này có thể hay bị nhầm lẫn với các loài côn trùng khác như ruồi giấm, tuy nhiên nếu quan sát kĩ thì bọ phấn nhỏ hơn, có màu cánh đặc trưng hơn giúp phân biệt với các loài côn trùng khác.
Đặc trưng của rầy phấn trắng là toàn thân phủ một lớp bột màu trắng có hai đôi cánh trước và sau bằng nhau. Con trưởng thành dài khoảng 0.75-1.4 mm, sải cánh dài 1.1-2mm. Ở những con nhỏ hơn có màu vàng nhạt, cơ thể cũng được phủ một lớp phấn trắng, chân dài và mảnh.
Rầy phấn trắng này sẽ chích hút làm chết mô thực vật khiến cây không hấp thụ được chất dinh dưỡng trong quá trình sinh trưởng và phát triển. Ngoài ra, nó còn là môi giới làm lây lan virus gây bệnh xoắn lá ở các cây cà chua.
Đặc điểm hình thái
Vòng đời các giai đoạn của rầy phấn trắng trung bình 15-30 ngày tùy theo điều kiện nhiệt độ môi trường.
– Giai đoạn trứng xuất hiện là 5-8 ngày. Trứng của con trưởng thành bọ phấn rất nhỏ có hình bầu dục, có cuống dài khoảng 0,18-0,2 mm. Ban đầu có màu trắng trong, sau chuyển thành màu nâu nhạt rồi thành nâu xám.
– Trứng phát triển thành bọ non màu vàng nhạt, hình oval và sau một thời gian thì ấu trùng nở có chân bò dưới mặt lá để tìm chỗ ẩn nấp và phát triển thích hợp rồi cố định. Chúng có màu nhạt, hình ovan dài hơn khoảng 0,7-0,9 mm, chiều rộng 0,5-0,6 mm. Giai đoạn ấu trùng sẽ trong khoảng 14 ngày.
– Nhộng có hình bầu dục, màu trắng sáng, miệng thoái hóa, có râu và chân hơi ngắn. Ở giai đoạn đầu, cả hai mặt của nhộng đều có điểm màu cam và sau đó, biến mất khi sắp vũ hóa. Lúc này, xác nhộng màu trắng, không có các tua sáp xung quanh nhộng nhưng ở 2 bên sườn có lông.
– Rầy phấn trắng trưởng thành có kích thước nhỏ và với đặc trưng là được phủ một lớp phấn bằng sáp trên toàn cơ thể, màu trắng nhạt. Kích thước con đực dài khoảng 1mm với cánh rộng khoảng 1,5 mm; kích thước con cái khoảng 1,4 mm, cánh rộng khoảng 2mm. Khi bọ phấn đậu cố định một chỗ trên cây, sẽ dễ thấy hai bộ cánh của chúng xếp lại phía sau bụng như mái lều che cơ thể. Giai đoạn trưởng thành này, rầy có thể sống tới 30 ngày. Một con cái có thể đẻ 100 – 150 quả trứng, xuất hiện dưới mặt lá từng trứng riêng lẻ hoặc từng nhóm nhỏ. Chúng có khả năng bay kém nhưng lại phát tán rộng nhờ gió.
Đối tượng gây hại
Có thể nói, rầy phấn trắng gây hại năng với khả năng phát tán và phổ ký chủ rộng với 27 họ và trên 100 loài cây khác nhau từ cây rau màu, cây ăn trái, cây công nghiệp đến cây hoa màu và một số loài hoa. Trong đó, chúng phát sinh và gây hại mạnh mẽ trên các loại cây trồng như cà chua, ớt, khoai tây, cà tím, dưa leo, khổ qua, bầu bí, đậu…
Với ảnh hưởng của rầy phấn trắng, các cây trồng bị ảnh hưởng không nhỏ về năng suất mùa vụ và chất lượng quả thu hoạch.
Triệu chứng gây hại
Bà con dễ dàng phát hiện sự xuất hiện và ảnh hưởng của rầy phấn trắng qua lớp bột màu trắng mà chúng để lại trên hai mặt lá cây, hoặc có thể ở thân cành, hoa, quả cà chua.
Khi bọ phấn tấn công, cà chua xuất hiện những vết bệnh nhỏ, nằm rải rác trên mặt lá nơi mà chủ yếu các bào tử nấm phấn trắng này phát triển rất mạnh trên mặt trên của lá. Những vết bệnh này thường có màu xanh nhạt hoặc vàng và sau một vài ngày, nấm bệnh sinh sản mạnh tạo ra một lớp nấm phấn trắng nhìn thấy trên mặt lá, làm giảm hiệu suất quang hợp của cây.
Một số trường hợp thì lớp bụi phấn từ rầy phấn trắng bao phủ ở cả mặt dưới, chúng chích hút dịch cây làm lá co lại, móp méo khiến lá bị héo vàng hoặc màu nâu. Nếu triệu chứng này kéo dài lâu thì cây cà chua suy yếu dần bởi các bộ phận không hấp thụ được chất dinh dưỡng nuôi cây, mất kháng thể, từ đó lá rụng dần và chết cây.
Đặc điểm sinh thái
Rầy phấn trắng phát triển chủ yếu vào mùa nắng, thời tiết khô hanh, ẩm độ thấp, nhiệt độ cao từ khoảng 26 – 27oC hoặc ở những giai đoạn tháng 6, tháng 7. Những đồng ruộng không được vệ sinh tốt cũng có thể xuất hiện rầy phấn trắng. Đó là những điều kiện thích hợp nhất để rầy phấn trắng phát triển và gây hại.
Bọ non và rầy phấn trắng trưởng thành hoạt động vào sáng sớm và chiều mát.
Chúng gây hại qua 2 đường: trực tiếp và gián tiếp
– Gây hại trực tiếp: Bọ phấn trưởng thành và ấu trùng sử dụng kim để chích hút nhựa lá, làm cho lá rụng.
– Gây hại gián tiếp: Bọ phấn bài tiết mật ngọt và lớp sáp trắng trên mặt trên và dưới lá cây, tạo môi trường thuận lợi cho nấm bệnh phát triển khiến bề mặt lá bị đen, khả năng quang hợp giảm.
– Truyền bệnh virus: Rầy chích hút ở những bị hại sau đó bay sang chích hút các cây khỏe, từ đó các cây đó cũng bị nhiễm bệnh với các triệu chứng tương tự.
Thiên địch của rầy phấn trắng
– Săn mồi
+ Bọ rùa: Bọ rùa Nephaspis gemini Gordon đã được quan sát thấy ấu trùng và con trưởng thành ăn trứng và nhộng của T. vaporariorum, sau đó là trứng và nhộng của rầy phấn trắng. Bọ rùa Nephaspis hydra Gordon và Delphastus davidson Gordon được coi là con mồi của rầy phấn trắng
+ Những kẻ săn mồi thuộc bộ lưỡng cư và bộ lưỡng cư được quan sát thấy chỉ săn mồi trên bọ phấn B. tabaci.
– Ký sinh
+ Ong ký sinh: Là những loài ong rất nhỏ, sống dưới tán lá, mắt thường khó có thể phát hiện. Chúng có nhiều màu khác nhau: màu xanh đậm, nâu đỏ, đỏ nhạt, vàng xanh,…Ong ký sinh bay khắp ruộng tìm ổ trứng bọ phấn rồi dùng vòi dẫn trứng đẻ vào trứng rầy phấn trắng, làm cho trứng rầy phấn trắng bị ung và không nở được.
+ Nấm ký sinh: Có thể gây hại cho một số loài côn trùng, trong đó có rầy phấn trắng
Khi độ ẩm môi trường thích hợp, nấm chui khỏi bề mặt cơ thể sâu hại, tạo lớp sợi nấm màu trắng trên cơ thể sâu non, ấu trùng và tiếp tục lây lan sang các con khác.
Biện pháp phòng
Kỹ thuật canh tác
– Trước khi trồng, bà con cần chọn hạt giống chất lượng có khả năng kháng bệnh cao, nguồn gốc rõ ràng
– Sau mỗi màu vụ cây cà chua, cần cải tạo lại đất trồng và hạn chế trồng 2 vụ cà chua liên tiếp trên một đồng ruộng
– Mật độ trồng giữa các cây cà chua phải được cân đối, đảm bảo giữa các cây, các hàng
– Thường xuyên vệ sinh đồng ruộng, tỉa bỏ các lá bị ảnh hưởng của rầy phấn trắng và luôn giữ ruộng thông thoáng để giảm thiểu tối đa nơi ẩn nấp của rầy
– Nên bổ sung đủ nước và phân bón dinh dưỡng vì khi bị ảnh hưởng từ bọ phấn, cây mất nhiều chất dinh dưỡng, đặc biệt ở mùa khô.
Biện pháp sinh học
– Ưu tiên và có các biện pháp sử dụng các loài thiên địch có lợi cho việc trừ bệnh và chống lại sự tấn công của bọ phấn.
– Bà con có thể phun thuốc trừ sâu sinh học SCT 08 để kiểm soát số lượng quần thể rầy phấn trắng
Biện pháp kiểm dịch thực vật
– Thường xuyên thăm và theo dõi đồng ruộng để sớm phát hiện các dấu hiệu của rầy phấn trắng hại cà chua, có thể kiểm tra từng lá
– Nếu phát hiện cây bị sâu hại, bà con phải cắt bỏ , tiêu hủy xa vườn để tránh mầm bệnh lây lan qua những cây khỏe mạnh khác.
Biện pháp xử lý bệnh
Kinh nghiệm truyền thống
– Có thể hạn chế rầy phấn trắng bằng cách che phủ các cây bằng màng nilon và phun thuốc
– Không trồng cà chua xen canh với các cây ký chủ khác như khoai tây, bầu,…
Biện pháp hóa học
Sử dụng thuốc tiêu diệt rầy khi xuất hiện mật độ cao và luân phiên một số loại thuốc hóa học để tránh tình trạng rầy nhờn thuốc. Bà con nên phun vào lúc sáng sớm khi lá cây còn ướt sương, côn trùng ít hoạt động. Hãy tham khảo một số sản phẩm điển hình của Nghi Anh như Báo hoa, Chim én, Sumo, Bay rầy, đại bàng, Lửng mật,…
Thuốc trừ sâu 
Câu hỏi thường gặp
Cây cà chua bị rầy phấn trắng gây hại có biểu hiện gì?
Thiên địch của chúng là loại nào?
Xử lý bệnh bằng cách nào?
