Giới thiệu bệnh hại
Cây mè (vừng) là một trong số các loại cây công nghiệp quan trọng trong ngành nông nghiệp nước ta. Đây là loại cây cho hạt, hạt mè có thể dùng để nấu ăn hoặc chế biến ra dầu mè… Chính vì vậy, trồng mè đã trở thành một nguồn thu kinh tế cho bà con. Trong quá trình canh tác loài cây này, bà con thường gặp không ít các vấn đề về sâu bệnh, vi khuẩn và một trong những loài sâu bệnh ảnh hưởng nghiêm trọng đến mùa màng của bà con có thể kể đến sâu cuốn lá mè.
Sâu cuốn lá mè có tên khoa học Antigastra Catalaunalis, là một loài bướm đêm gây hại nặng nề cho mùa màng. Vậy bà con cùng tìm hiểu các đặc điểm cũng như các phòng tránh bệnh hại này.
Đặc điểm hình thái
Sâu cuốn lá vừng có vòng đời khá ngắn chỉ khoảng 23 đến 26 ngày, có khi kéo dài đến 30 ngày. Con trưởng thành là loài bướm có sải cánh 19 đến 22 mm, chúng phát triển qua các giai đoạn: trứng, ấu trùng, nhộng và con trưởng thành.
Trứng: Con trưởng thành đẻ trứng vào mặt dưới của lá cây vừng hoặc trên cành và quả, có màu trắng sau đó dần chuyển sang trắng ngà, có hình nón, kích thước khoảng 0,35 – 0,4 mm. Chúng đẻ trứng đơn lẻ chứ không đẻ thành chùm.
Ấu trùng: Ấu trùng sâu cuốn lá là loài sâu bướm có hình trụ. Có 5 tuổi phát triển của ấu trùng, chúng phát triển độ dài từ 1,5 đến khoảng 9mm trước khi chuyển sang giai đoạn nhộng. Giai đoạn ấu trùng kéo dài khoảng 11 – 12 ngày. Sâu non có màu vàng nhạt ngả xanh lá, hơi trong suốt, trên thân mình có những chấm đen tròn. Chúng có thân hình mập mạp, đầu nhỏ dần màu đen, trên mình có lớp lông tơ. Một số sâu lớn sẽ tấn công các sâu non và ăn thịt lẫn nhau.
Nhộng: Ấu trùng ở giai đoạn cuối của tuổi thứ 5 sẽ hoàn toàn ngừng ăn và chui xuống các lá khô, cành khô hoặc xuống đất để chuẩn bị hoá nhộng. Nhộng tạo kén màu trắng nhạt hoặc trong suốt, trong quá trình này, các chân trước bụng dần biến mất. Nhộng mảnh khảnh, có màu xanh lục – đỏ nâu, bụng chia thành 10 đoạn, có chiều dài trung bình 7 – 8 mm. Thời kỳ nhộng diễn ra trong khoảng 6 đến 7 ngày.
Con trưởng thành: Con trưởng thành khá mập mạp với sải cánh màu nâu đỏ nhạt và đậm đan xen, cánh trước màu vàng nhạt, có các đường gân và mép cánh màu nâu. Chúng có lông mao màu trắng, cánh trước có các chấm màu sậm, cánh sau có các chấm trắng. Con đực trưởng thành có chiều dài 8 – 8,5mm, con cái có kích thước lớn hơn 11 – 12 mm. Tỉ lệ con đực và cái trong quần thể là 1:1.
Đối tượng gây hại
Sâu cuốn lá mè gây hại chủ yếu trên cây vừng (mè), ngoài ra chúng còn họ hàng gây hại trên cây lúa (sâu cuốn lá lúa) và gây hại trên một số loại cây dại khác…
Dấu hiệu, triệu chứng bệnh hại
Ấu trùng non của sâu cuốn lá phá hại bằng cách gặm những lá non ở phía ngọn cành, ngọn cây. Chúng gặm nhấm, ăn hết phần diệp lục và nhu mô của lá, đồng thời nhả ra một loại tơ từ ngọn lá đến cuống lá khiến lá bị cuốn lại.
Sâu cuốn lá là loài nguy hiểm gây hại cho cây trồng đặc biệt là cây mè. Lá cây ban đầu chỉ bị vài đốm nhỏ do ấu trùng cắn phá, vết cắn của chúng bắt đầu từ trung tâm của những lá non phía chồi. Vết cắn lớn dần và khô vàng lại, con ấu trùng tuổi lớn cắn phá mạnh hơn làm lá bị thủng và chúng nhả tơ kéo 2 mép lá lại gần nhau hơn, đôi khi là cuộn tròn như điếu thuốc. Lá khô vàng thủng lỗ chỗ và bề mặt bị cuốn lại khiến cho cây bị giảm diện tích quang hợp, không thể phát triển. Do sâu cuốn lá này chỉ phá hại ở phần lá non nên cây không thể ra thêm chồi và lá nữa, dẫn đến sự tàn lụi của cây. Đối với những cây ít bị phá hại hơn, trong trường hợp có thể ra hoa, sâu cũng sẽ chui vào nang hoa để đục khoét và thậm chí đục quả để ăn hạt.
Đặc điểm sinh thái
Sâu cuốn lá vừng có vòng đời khá ngắn chỉ khoảng 23 đến 26 ngày trong điều kiện thích hợp nhiệt độ 25 – 28 độ C, độ ẩm khoảng 75%. Trong điều kiện này, sâu phát triển nhanh và khó kiểm soát, nếu không có biện pháp phòng tránh sẽ gây ra hậu quả lớn cho vụ mùa.
Sâu bệnh phát triển chủ yếu vào mùa mưa ẩm tháng 7 đến tháng 9 hàng năm. Vào tháng 8, tỉ lệ đực cao hơn cái, vào tháng 9, tỉ lệ con cái lại cao hơn đực. Điều này cho thấy ở đầu vụ hè thu, các con trưởng thành chủ yếu là con đực vũ hoá, ở cuối vụ là con cái vũ hoá phát triển.
Thiên địch
Trong tự nhiên có một số loài côn trùng là thiên địch của sâu cuốn lá, chúng giúp hạn chế số lượng sâu cuốn lá, là người bạn của nhà nông.
Dế nhảy: Dế nhảy là loài bắt mồi rất nhanh nhẹn và hoạt bát. Chúng nhảy từ cây này sang cây khác và thích bắt các loại sâu cuốn lá, rầy và rệp. Một ngày dế nhảy có thể tiêu diệt được khoảng 30 con ấu trùng sâu.
Ong ký sinh: Đây là loài ong ký sinh, chúng đẻ trứng vào ấu trùng sâu non khiến sâu non bị chết. Khi trứng ong nở ra, con non có vật chủ ấu trùng sâu cuốn lá làm thức ăn để phát triển lên.
Biện pháp phòng bệnh
Để phòng ngừa sâu cuốn lá gây hại trên cây vừng (mè) và các loại cây trồng khác, bà con nông dân cần áp dụng các phương pháp để hạn chế dịch bệnh
Biện pháp canh tác:
- Vệ sinh ruộng vườn sạch sẽ để hạn chế cỏ dại, sâu bệnh
- Tiêu huỷ tàn dư từ vụ mùa trước, tốt nhất đem đốt hoặc chế biến thành các loại phân bón sinh học
- Luân canh cây vừng với các cây khác họ để hạn chế sâu bệnh sinh sôi từ vụ này qua vụ khác
- Lựa chọn những cây giống khỏe mạnh, không có dấu hiệu còi cọc, kém phát triển
- Thường xuyên thăm vườn để kịp thời phát hiện các loại bệnh hại cho cây
Biện pháp sinh học: Hạn chế phun thuốc hóa học để bảo vệ thiên địch của sâu cuốn lá. Nên sử dụng các chế phẩm sinh học
Biện pháp xử lý bệnh
Khi tình hình dịch bệnh và mật độ sâu hại trong ruộng quá cao, bà con cần có các biện pháp ngăn chặn và tiêu diệt sâu cuốn lá:
- Thực hiện bắt sâu bằng tay để hạn chế lây lan
- Ngắt bỏ những lá bị hại nặng, gom lại đem tiêu huỷ
- Sử dụng các loại thuốc có chứa các hoạt chất như Emamectin benzoate, Nereistoxin,…Sản phẩm điển hình của Nghi Anh như Sumo, Đục quả,…
Thuốc trừ sâu
