Ruồi vàng hại cây có múi

Giới thiệu bệnh sâu hại

Ruồi vàng, hay còn gọi là ruồi đục trái, có tên khoa học là Bactrocera cucurbitae. Chúng xuất hiện ở các vùng nhiệt đới, bao gồm một số quốc gia ở châu Á, châu Phi và một số hòn đảo trên Thái Bình Dương.

Ruồi đục trái là loại côn trùng gây hại nhiều và nghiêm trọng nhất cho các vùng trồng cây ăn quả ở nước ta. Chúng sẽ dùng ống chích và đẻ trứng vào bên trong của quả. Ấu trùng sau khi nở sẽ cắn và ăn cùi cùng thịt quả. Đồng thời, những vết chích là lối vào cho những vi khuẩn và nấm bệnh xâm nhập, dẫn đến quả bị thối nhũn và rụng hàng loạt. Nếu không bị rụng, quả vẫn không thể ăn vì bên trong chứa rất nhiều giòi bọ.

Đặc điểm hình thái

Vòng đời của ruồi vàng phụ thuộc rất nhiều thời tiết và cây ký chủ. Thông thường, vòng đời của chúng sẽ hoàn thành trong vòng 4 tuần vào mùa hè. Nếu nhiệt độ xuống thấp thì giai đoạn phát triển của chúng sẽ kéo dài thêm.

–         Trứng được đẻ vào bên dưới lớp vỏ của quả non hoặc những quả sắp chín. Ruồi vàng mẹ sẽ đẻ khoảng 5 – 6 trứng trong một lỗ đục. Mỗi con cái khoẻ mạnh có thể đẻ khoảng 1000 quả trứng trong suốt cuộc đời. Trứng thuôn dài như hạt gạo, dài khoảng 2mm, màu trắng sữa. Khi sắp nở trứng sẽ chuyển sang màu vàng nhạt.

–         Ấu trùng có màu trắng, khi mới nở sẽ dài khoảng 1,5mm, miếng có móc đen cứng. Khi phát triển đầy đủ chúng sẽ đạt kích cỡ 7 – 11mm. Đặc biệt, chúng có một đường ngang sẫm màu bên dưới vùng xoắn ốc ở phía đuôi.

–         Nhộng thuộc dạng màng, dài khoảng 5 – 6mm. Ban đầu chúng có màu vàng nâu và chuyển dần sang màu nâu đỏ khi sắp vũ hóa.

–         Con trưởng thành có kích cỡ tương đương với loài ruồi nhà, dài khoảng 6 – 8mm. Ruồi vàng trưởng thành có thể sống hơn một năm. Cơ thể của chúng chủ yếu có màu nâu cam đan xen cùng nhiều vết đen. Để phân biệt với các chủng ruồi khác bằng một vết đen nhạt hình chữ T ở bụng. Chân có màu nâu đỏ kết hợp với màu vàng. Trên cánh có một đốm nâu ở đầu và hai sọc nâu ở mép bên dưới. Con cái có một ống dẫn trứng lồi ra ngoài và to hơn so với con đực.

Đối tượng gây hại

Ruồi vàng gây hại 125 loại cây trồng, chủ yếu là các loại rau và cây ăn quả. Đặc biệt là một số loại trái cây có giá trị xuất khẩu cao như bưởi, xoài, hồng xiêm, thanh long,…

Triệu chứng gây hại

Ruồi vàng dùng vòi để chích và đẻ trứng vào lớp vỏ của quả. Những vết chích này rất nhỏ, khó có thể phát hiện bằng mắt thường. Tuy nhiên, sau một thời gian thì xung quanh vết chích sẽ chuyển sang màu vàng nâu, ấn vào thấy mềm và ứ mủ. Quả bị ruồi tấn công sẽ biến dạng, méo mó, thối mềm và rụng hàng loạt. Dù quả không bị rụng thì khi bổ ra cũng sẽ thấy dòi bọ lúc nhúc bên trong quả.

Đặc điểm sinh thái

Ruồi vàng xuất hiện nhiều nhất vào mùa hè và thời điểm trái cây chín. Chúng hoạt động chủ yếu vào sáng sớm và chiều mát, đó là khoảng thời gian mát mẻ trong ngày. Khi nhiệt độ tăng cao thì ruồi sẽ trú ẩn bên dưới những tán cây, chỗ có nước hoặc những đống ủ hữu cơ.

Thức ăn của ruồi vàng rất đa dạng, chúng có thể ăn bánh mì, thịt, mật hoa, trái cây chín. Đặc biệt, ruồi vàng bị hấp dẫn các loại trái cây đã lên men. Vì đường trong những trái đó đã được chuyển hoá thành chất cồn là thứ mà ruồi vàng ưa thích.

Khi tìm được mục tiêu, chúng sẽ đục và dùng vòi chích đẻ trứng vào bên trong quả. Trứng nở thành ấu trùng sẽ tiếp tục đục và cắn phá bên trong quả. Ấu trùng khi trưởng thành sẽ đục lỗ trên vỏ quả và rơi xuống đất để trở thành nhộng. Nhộng hoàn toàn sống trong đất cho đến khi lột xác thành ruồi trưởng thành.

Thiên địch

Vì trứng của loài ruồi vàng đẻ ở bên trong quả nên rất khó để cho các loài thiên địch ký sinh tiếp cận. Do đó thiên địch của ruồi vàng chủ yếu là các loài bắt mồi.

–         Chuồn chuồn sử dụng đôi chân dài để bắt ruồi vàng ngay cả khi chúng đang bay. Một con chuồn chuồn có thể tiêu diệt 3 – 4 con ruồi trưởng thành một ngày.

–         Bọ ngựa là một trong những loài săn mồi thiện xạ, chúng nằm im bất động và ra tay nhanh như chớp để tóm gọn con mồi. Ước tính, một ngày chúng có thể bắt được khoảng 5 – 6 con.

Biện pháp phòng bệnh

Kỹ thuật canh tác

Sử dụng màng bọc để bảo vệ trái cây. Bọc trái cây từ khi còn non để phòng ngừa ruồi vàng châm. Ưu tiên sử dụng túi vải để quả không bị ứ nước, không nên sử dụng túi ni lông vì sẽ khiến quả bị rám nắng. Túi bọc phải đủ dày, tốt nhất nên sử dụng túi vải có một lớp xốp lót bên trong để khi ngay cả khi quả lớn, túi căng phồng ruồi cũng không chích được vào vỏ quả.

Vệ sinh ruộng vườn thường xuyên. Thu dọn cỏ dại, lá rụng, tiêu huỷ toàn bộ những trái rụng trên mặt đất và loại bỏ cả những quả không đạt chất lượng ở trên cây.

Thường xuyên xới xáo đất để tiêu diệt nhộng, đồng thời kích thích rễ phát triển.

Thu hoạch kịp thời, không để quả chín lâu lên men sẽ dẫn dụ ruồi vàng đến vườn.

Kiểm dịch thực vật

Nếu có điều kiện thì không nên trồng xen canh nhiều loại trái cây. Không nên trồng nhiều loại trái cây có thời gian chín khác nhau. Vườn chứa nhiều trái cây và luôn có trái cây chín sẽ là mục tiêu hấp dẫn đối với ruồi vàng.

Không để các đống ủ hữu cơ gần cây. Nếu trong vườn có các đống ủ hữu cơ thì nên để cách xa cây và phải che đậy cẩn thận. Những đống ủ hữu cơ, nhất là đống ủ rác thải nhà bếp là nguồn thức ăn và chỗ trú ẩn yêu thích của ruồi vàng.

Biện pháp sinh học

Ruồi vàng là loại khá nhạy cảm với các mùi hương, chúng rất sợ những mùi mạnh như mắm tôm, mùi khói hay các loại tinh dầu. Lợi dụng yếu điểm này, các nhà nghiên cứu đã sản xuất ra chế phẩm sinh học có khả năng kiểm soát ruồi vàng hiệu quả. Đó là chế phẩm BS23 được chiết xuất từ giấm gỗ và tinh dầu quế rất an toàn với môi trường.

Thuốc sẽ khuếch tán mạnh giúp xua đuổi ruồi vàng trưởng thành đến vườn đồng thời tiêu diệt trứng và ấu trùng của ruồi. Tuy nhiên, thuốc chỉ có hiệu lực trong vòng 10 ngày nên bà con phải sử dụng thường xuyên. Cách dùng: Pha 100ml với 80 lít nước, phun toàn bộ cây từ lúc trái non cho đến khi thu hoạch, phun định kỳ 10 ngày/lần.

Biện pháp xử lý bệnh

Kinh nghiệm truyền thống

–         Đặt bẫy: Bà con thiết kế những chiếc bẫy từ chai nhựa, bên trong chai đổ dung dịch dẫn dụ rồi khiến chúng vào mà không thoát ra được. Nên treo bẫy ở khu vực râm mát và 20 ngày thay thuốc một lần. Cách này tuy hiệu quả nhưng độ rủi ro cao vì sẽ thu hút nhiều ruồi đến vườn hơn.

–      Sử dụng băng phiến: Nghiền nhỏ băng phiến rồi bỏ những túi lưới, treo chúng trên những cây ăn quả nhằm xua đuổi ruồi vàng. Tuy nhiên, chúng rất nhanh mất tác dụng nếu gặp trời mưa hoặc băng phiến vô tình bị ướt.

–         Làm bả từ thực vật: Nghiền nát và trộn đều lá hương nhu, hạt mã tiền, nếp than, chuối chín đã lên men; sau đó phết hỗn hợp lên lá chuối rồi để nơi râm mát. Ruồi sẽ kéo đến ăn và nhiễm độc .

Biện pháp hoá học

Kiểm tra bẫy bắt được 8 con trong 3 ngày liên tiếp thì phải sử dụng thuốc hoá học. Sử dụng tham khảo một số loại thuốc của Nghi Anh như Đục quả, Đại bàng,…

Câu hỏi thường gặp