Giới thiệu bệnh hại
Cây khoai tây là một trong những loại cây phổ biến thường gặp ở các nông trại, ruộng vườn tại Việt Nam. Cây đem lại giá trị kinh tế lớn nhưng cũng tiềm ẩn rất nhiều mầm bệnh trong quá trình canh tác đòi hỏi người làm nông cần xử lý kịp thời. Một trong những bệnh hại thường gặp và mang lại hậu quả nặng nề đó phải kể đến bệnh ghẻ sao.
Tác nhân gây bệnh
Bệnh ghẻ sao hay còn có tên gọi khác là bệnh ghẻ bột khoai tây, được phát hiện đầu tiên năm 1841 tại Đức, phân bố ở hầu khắp mọi nơi trên thế giới và gây hại nặng nhất ở những vùng có không khí lạnh và ẩm. Cây khoai tây nhiễm bệnh thường sinh trưởng kém, dẫn đến giảm năng suất, chất lượng củ, nặng hơn là dẫn đến chết cây, mất mùa, thiệt hại nặng nề cho người làm nông.
Bệnh ghẻ sao do một loại nấm mang tên Spongospora Subterranea (Wallr.) Lagerheim gây ra. Khuẩn nấm này là một loài nấm cổ sinh dạng nguyên bào. Bào tử nấm thường kết hợp với nhau thành một khối hình trứng hoặc thon dài, màu nâu vàng, kích thước 19 – 85 micromet, chứa khoảng 1000 – 1500 bào tử nhỏ. Nhiệt độ thích hợp cho sự phát triển của bào tử nấm là khoảng 12,5 – 20 oC, độ pH thích hợp 4,7 – 7,6.
Triệu chứng, dấu hiệu bệnh ghẻ sao
Bệnh ghẻ sao gây hại đến hầu hết tất cả các bộ phận của cây khoai tây trong thời kỳ sinh trưởng và giai đoạn thu hoạch khoai. Trong đó bộ phận có dấu hiệu nhiễm bệnh dễ thấy nhất là rễ và củ khoai tây.
Trên rễ sẽ xuất hiện những chấm nhỏ màu nâu đen và dần dần phát triển thành các vết sưng nhỏ màu trắng sữa. Vết sưng cũng sẽ chuyển dần sang màu đen, kích thước nhỏ khoảng 1 – 10 mm.
Trên củ non, vết bệnh ban đầu sẽ là các vết đốm màu nâu hơi tím, thường xuất hiện và dần liên kết với nhau chiếm tới một nửa diện tích bề mặt củ, tạo ra các vết nứt có hình chân chim hoặc hình sao. Vết bệnh có phần viền mép nổi gờ, bên trong vết nứt là những khối hạt màu nâu nhạt, chính là những khối bào tử nấm bệnh.
Bệnh nhiễm đến giai đoạn nặng hơn, trên thân và lá sẽ xuất hiện những đốm hoại tử màu nâu, thâm đen dần. Ở giai đoạn này, khả năng cây chết là rất cao.
Điều kiện phát triển, yếu tố tác động
Như đã nói, bệnh ghẻ sao khoai tây thường phát triển mạnh ở những khu vực có khí hậu lạnh và ẩm với điều kiện thích hợp là nhiệt độ 12,5 – 20 oC, kết hợp với độ pH 4,7 – 7,6 và lượng mưa, độ ẩm không khí cao trên 95%. Đây chính là đặc điểm thời tiết tiêu biểu vào vụ Đông Xuân tại nước ta, khi khí hậu trở lạnh kèm theo mưa phùn khiến độ ẩm không khí tăng cao.
Ngoài ra khoai tây trồng trên đất có thành phần cơ giới nặng cũng là điều kiện tạo ra độ pH thích hợp cho nấm bệnh phát triển mạnh hơn.
Nguyên nhân gây bệnh
Có một số nguyên nhân gây bệnh chủ yếu đã được thống kê dẫn đến bệnh ghẻ sao trên cây khoai tây như sau:
- Chọn lọc và bảo quản cây giống chưa kỹ: Nấm bệnh tồn đọng trên củ non và trên tàn tích cây bị bệnh dưới dạng bào tử tĩnh.
- Vệ sinh ruộng vườn trước khi trồng chưa kỹ, còn tàn dư mầm bệnh từ mùa trước: Bào tử nấm này có thể nằm dưới lòng đất và tồn tại trong thời gian tới 6 năm, giữ được sức sống qua bộ máy tiêu hoá và tồn tại trong phân động vật.
- Vườn trồng luân canh chưa hợp lý dẫn đến lây nhiễm nấm bệnh
- Bón phân và thuốc chưa hợp lý
Mức độ ảnh hưởng
Ghẻ sao là một bệnh hại phổ biến, thường gặp trên khoai tây và cà chua. Trên cây cà chua, bệnh gây sưng rễ. Trên cây khoai tây, bệnh gây ra sưng rễ và hại củ, nặng hơn thì dẫn đến hoại tử và chết cây. Ngoài ra, một số cây cùng họ như ớt, dưa, cà độc dược, cà dại,…cũng là những ký chủ phụ của nấm bệnh này. Nấm bệnh ghẻ sao còn là môi giới truyền bệnh virus nhăn móp đỉnh củ khoai tây (Potato mop top virus – PTMV), những vết nứt, vết ghẻ trên củ cũng tạo điều kiện cho các nấm gây bệnh khác xâm nhập như nấm Phytophthora và nấm Fusarium.
Những thông tin kể trên đều cho thấy, đối với bệnh ghẻ sao khoai tây, nếu nhà nông không có biện pháp phòng bệnh và chữa bệnh từ sớm thì sẽ dẫn đến nguy cơ rất cao thiệt hại về kinh tế. Bệnh khiến cây sinh trưởng kém, giảm sức đề kháng, từ đó làm giảm năng suất và chất lượng củ. Nặng nề hơn, bệnh gây chết cây và người làm nông đứng trước nguy cơ mất trắng vụ mùa, thiệt hại về kinh tế và công sức là không thể kể hết.
Biện pháp phòng trừ bệnh
Đối với bệnh ghẻ sao khoai tây, quá trình phát bệnh diễn ra rất nhanh và một khi cây đã mắc bệnh thì rất khó chữa khỏi. Vậy nên mặc dù vẫn có những biện pháp chữa bệnh này trên cây khoai tây, người làm nông vẫn nên tập trung vào các biện pháp phòng bệnh để ngăn ngừa mầm bệnh sao cho tốt nhất.
Một số giải pháp phòng bệnh có thể kể đến như
- Sử dụng giống chống bệnh, giống sạch bệnh: Do mầm nấm bệnh tồn tại trong đất và rất bền bỉ qua thời gian, nên các biện pháp phòng trừ bằng hoá học gặp nhiều khó khăn. Nhà nông nên ưu tiên chọn những giống khoai mẫn cảm với bệnh: Giống khoai Gabriella và Albina có xuất xứ từ Trung Quốc, giống khoai CP 1742, 66 – 619/4, JHT/A 1214, U352, …có xuất xứ từ Ấn Độ, giống khoai CGN – 69 -1 (Mexico/ CIP), DTO – 33 (USA/ CIP), Russet Burbank có xuất xứ từ Thổ Nhĩ Kỳ là những giống có khả năng chống bệnh tốt.
Hình 3: Chọn giống khoai tây kháng bệnh - Kiểm soát, theo dõi chặt chẽ các lô hàng nhập khẩu về gieo trồng tại Việt Nam.
- Xử lý củ giống ở nhiệt độ 55 oC hoặc hoạt chất Fentin Hydroxide, Cymoxanil để hạn chế bệnh hại. Có thể ngâm củ trong nước vôi 20% trong 5-10 phút rồi phơi nắng nhẹ, để ráo rồi mới đưa lên giàn bảo quản
- Luân canh với các cây trồng khác họ, đặc biệt kể đến cây lúa nước, giúp làm sạch phần đất trồng khoai, hạn chế mầm bệnh và tàn dư từ vụ trước
- Không để đất ẩm, đặc biệt trong giai đoạn hình thành củ
- Sử dụng các loại phân bón vô cơ có tính axit để đảm bảo độ pH nhỏ hơn 5. Không được bón phân chuồng ủ chưa hoai mục.
Biện pháp xử lý bệnh
Một số các loại thuốc trừ bệnh hiệu quả hiện nay của Nghi Anh mà bà con có thể tham khảo để xử lý những cây bị nhiễm bệnh như Sunfur, Kinbul, Nazosi,…khi phun lên cây vừa có tác dụng diệt nấm bệnh và hỗ trợ phòng ngừa, vừa dưỡng cây giúp cây phục hồi và cải tạo mẫu mã cho củ, đặc biệt là Sunfur
Thuốc trừ bệnh 
Câu hỏi thường gặp
Bệnh ghẻ sao phát sinh, phát triển ở giai đoạn nào trên cây khoai tây?
Vết bệnh có đặc điểm như thế nào?
Trị bệnh bằng cách nào?
