Giới thiệu bệnh hại
Bệnh gỉ sắt đậu tương là một bệnh rất phổ biến ở các vùng trồng đậu tương do loài nấm có tên là Phakopsora sojae (Henn) Saw gây hại với các mức độ khác nhau, trên hầu hết các giống đang canh tác. Bệnh tấn công trong suốt quá trình sinh trưởng, phát triển của cây từ khi cây có hai lá kép cho đến lúc thu hoạch. Bệnh phát triển chậm vào giai đoạn đầu, nhưng sau đó bệnh sẽ bộc phát nhanh và nặng hơn. Bệnh thường hay xuất hiện ở các lá già trước. Lá, thân và quả đều bị nhiễm bệnh, nhưng bệnh xuất hiện chủ yếu trên các lá già.
Vì là bệnh hại thường xuyên xuất hiện phổ biến ở các vùng trồng đậu tương để giúp bà còn có thể nhận biết được bệnh gỉ sắt đậu tương và có biện pháp phòng trừ bệnh kịp thời, mang lại hiệu quả cao nhất. Xin chia sẻ cho bà con một cách nhận biết bệnh hại và biện pháp phòng trừ bệnh gỉ sắt trên cây đậu tương đạt hiệu quả cao.
Đối tượng gây hại
Đối tượng gây hại chính là trên cây đậu tương
Dấu hiệu nhận biết bệnh hại
Trên lá, vết bệnh khi mới xuất hiện là những đốm tròn nhỏ, với nhiều màu sắc khác nhau như: xanh nhạt, nâu vàng hoặc nâu xám, lấm tấm như đầu kim và phân bố rải rác khắp trên mặt lá. Sau đó vết bệnh lớn dần ra khoảng 1mm, có hình dạng tròn hoặc dạng có góc cạnh, vết bệnh có màu nâu vàng hoặc nâu đỏ như màu rỉ sắt hoặc nâu đen nên được gọi là bệnh gỉ sắt.
Đặc tính về màu sắc và kích thước vết bệnh gỉ sắt đậu tương thường thay đổi khác nhau theo giống và điều kiện thời tiết. Triệu chứng đặc trưng của bệnh là vết bệnh nhô lên ở hai mặt lá, ở mặt dưới lá vết bệnh thường nhô cao hơn.
Khi bệnh nặng, các vết bệnh liên kết lại với nhau thành từng mảng lớn làm cho lá bị khô cháy từng vùng hoặc nặng hơn cả lá, lá bị rụng nhiều, cây giảm khả năng quang hợp. Nếu bệnh nặng vào giai đoạn sinh trưởng sinh dưỡng thì sẽ làm thất thu hoàn toàn.
Nguyên nhân phát sinh bệnh hại
Bệnh do nấm gây hại có tên khoa học là Phakopsora sojae thuộc bộ Nấm gỉ sắt Uredinales lớp Nấm Đảm Basidiomycetes. Dạng bào tử hạ Uredospore là bào tử thường xuất hiện phổ biến trên các vết bệnh, bào tử có hình trứng hay hình tròn, có gai nhỏ trên bề mặt, màu sắc vàng nâu. Kích thước bào tử hạ khoảng 19,1 – 20,3 x 26 – 27 micron.
Ở điều kiện nhiệt độ thấp trên lá già xuất hiện các ổ bào tử đông màu đen, đơn bào, có vỏ nhẵn xếp thành băng chặt chẽ bên trong ổ bào tử.
Bào tử hạ khi gặp giọt nước hoặc dưới điều kiện ẩm độ cao sẽ dễ dàng nảy mầm ở nhiệt độ từ 20 – 250C. Ở điều kiện nhiệt độ lớn hơn 300C tỷ lệ nảy mầm của bào tử giảm rõ rệt, khả năng xâm nhập và hình thành bào tử mới trên vết bệnh hại cũng bị hạn chế do đó bệnh không bộc phát mạnh được
Thời kỳ tiềm dục của bệnh có thời gian kéo dài tới 13 ngày ở nhiệt độ thấp nhưng bệnh sẽ được rút ngắn khoảng 6 – 8 ngày nếu ở nhiệt độ cao từ 200C – 300C.
Điều kiện phát triển bệnh hại
Trên đồng ruộng, nấm gây bệnh gỉ sắt thường ở dạng sinh sản vô tính, hay gặp nhất là các hạ bào tử (uredospore), chúng thường hay tập hợp lại thành các hạ bào quần (uredospores) nhô lên ở hai mặt lá khi cây trồng bị nhiễm bệnh.
Khi gặp điều kiện trời rét, vết bệnh có màu nâu đen hoặc đen do ổ nấm được hình thành là những động bào quần (teleutospores, teliosori), chứa các động bào tử (teleutospores, teliospores). Động bào tử có kích thước khoảng 12 – 34 x 5 – 13 micron, gồm một tế bào màu nâu, dạng bầu dục dẹp (ellip) hoặc góc cạnh.
Hầu hết các vụ trồng đều bị bệnh tuy nhiên bệnh phát sinh và phá hại nặng nhất ở vụ đậu tương xuân. Các vụ đông, xuân hè, hè thu bệnh thường nhẹ hơn. Bệnh hại thường hay xuất hiện ở vụ xuân vào tháng 3,4 khi nhiệt độ đạt từ 18 – 200C vào giai đoạn cây đậu có từ 5 lá kép đến khi thu hoạch quả.
Bệnh thường nặng ở các ruộng đậu tương xen canh với bắp.
Mức độ ảnh hưởng
Cây đậu bị bệnh nấm gỉ sắt khiến lá bị vàng sớm, lượng diệp lục giảm nhanh chóng dẫn đến cường độ quang hợp và sự trao đổi chất dinh dưỡng trong cây giảm. Do đó ảnh hưởng đến năng suất, phẩm chất đậu tương suy giảm nghiêm trọng. Khi cây bị bệnh hại làm tỷ lệ quả lép lên tới 81,3% ở vụ xuân và vụ hè thu tới 52,6%.
Biện pháp phòng bệnh
Trong canh tác, cần chú ý thực hiện biện pháp phòng bệnh là chính; tuỳ điều kiện có thể áp dụng tổng hợp các biện pháp sau đây:
* Dùng các giống kháng bệnh
Nên sử dụng các giống đậu tương kháng được hoặc ít nhiễm bệnh gỉ sắt như: Giống Tainung 63 kháng được bệnh này, Orba, Dun, DL, C5 – 20, 1338 mới, MTĐ 22, MTĐ 22 – 1, MTĐ 22 – 3, MTĐ 22 – 4 và MTĐ 120 – 2…
Ưu tiên chọn giống từ ruộng không bị bệnh ở vụ trước; hạt tốt, đầy đặn, không bị nhiễm bệnh cũng là yếu tố giúp cây phát triển tốt, chống chịu được bệnh.
* Gieo trồng đúng thời vụ
Cần chủ động, bố trí gieo trồng đúng thời vụ. Tại các vùng trồng đậu tương ở nước ta, nhất là vùng đồng bằng sông Cửu Long, không riêng bệnh rỉ sắt mà đối với đa số các bệnh do nấm và vi khuẩn, đậu nành được trồng ở vụ Đông Xuân thường bị nhiễm bệnh nặng hơn so với các vụ khác.
* Kỹ thuật canh tác
Cần bảo đảm mật độ gieo trồng hợp lý tuỳ thuộc từng giống nên theo khuyến cáo của nhà sản xuất, thời vụ cho từng vùng canh tác. Không nên sạ quá dày dễ tạo điều kiện nấm bệnh phát triển; hoặc quá thưa
Có chế độ tưới nước đầy đủ không để ruộng bị khô hạn hoặc bị úng nước. Nước tưới cần bảo không chứa mầm bệnh.
Nên bón phân đầy đủ và cân đối, không bón quá nhiều phân đạm, tăng cường phân lân và kali cho những ruộng thường xuyên bị nhiễm nặng.
* Vệ sinh đồng ruộng
– Làm đất kỹ trước khi gieo trồng, nếu có điều kiện nên cày ải, phơi khô đất để diệt bớt nguồn bệnh hoặc khử trùng đất bằng thuốc trừ bệnh trước khi gieo trồng đậu tương.
– Sau mỗi vụ nên gom các xác bã cây, tàn dư thực vật và cỏ dại để thiêu đốt hoặc chôn sâu, ở những ruộng đã nhiễm bệnh nặng ở vụ trước cần tập trung xử lý mầm bệnh trước khi gieo trồng vụ tiếp theo.
* Xử lý hạt giống bằng một số loại thuốc trừ bệnh
Nguồn lây lan chủ yếu của bệnh này là các bào tử của nấm bệnh bám trên hạt giống, nên việc xử lý hạt giống trước khi gieo trồng là rất cần thiết để bảo vệ cây trồng ở giai đoạn cây còn nhỏ. Có thể xử lý hạt giống bằng nước “ba sôi – hai lạnh“ (khoảng 520C) trong 15 phút, hoặc bằng nước muối 5%, hoặc thuốc xử lý hạt giống 0,1% – 0,2 %.
* Vệ sinh đồng ruộng
– Làm đất kỹ trước khi gieo trồng, nếu có điều kiện nên cày ải, phơi khô đất để diệt bớt nguồn bệnh hoặc khử trùng đất bằng thuốc trừ bệnh trước khi gieo trồng đậu tương.
– Sau mỗi vụ nên gom các xác bã cây, tàn dư thực vật và cỏ dại để thiêu đốt hoặc chôn sâu, ở những ruộng đã nhiễm bệnh nặng ở vụ trước cần tập trung xử lý mầm bệnh trước khi gieo trồng vụ tiếp theo.
* Xử lý hạt giống bằng một số loại thuốc trừ bệnh
Nguồn lây lan chủ yếu của bệnh này là các bào tử của nấm bệnh bám trên hạt giống, nên việc xử lý hạt giống trước khi gieo trồng là rất cần thiết để bảo vệ cây trồng ở giai đoạn cây còn nhỏ. Có thể xử lý hạt giống bằng nước “ba sôi – hai lạnh“ (khoảng 520C) trong 15 phút, hoặc bằng nước muối 5%, hoặc thuốc xử lý hạt giống 0,1% – 0,2 %.
*Kiểm dịch thực vật
Thường xuyên thăm ruộng để phát hiện bệnh và có biện pháp xử lý kịp thời ngăn chặn khả năng lây lan gây thiệt hại đến năng suất và chất lượng nông sản
Biện pháp xử lý bệnh
– Phun thuốc ngay khi phát hiện bệnh
– Dùng các loại thuốc trong thành phần có chứa các hoạt chất trừ nấm như Difenoconazole, Azoxystrobin, Mancozeb,…để giảm thiểu nguy cơ lây lan và ngăn chặn bệnh hại phát triển. Bà con hãy tham khảo các sản phẩm của Nghi Anh đang có hiệu quả cao với các loại nấm gây bệnh: Kibul, Nazosi,…
Thuốc trừ bệnh 
– Trường hợp bệnh nặng thì phun định kỳ 5 – 7 ngày một lần nếu thấy bệnh chưa có dấu hiệu suy giảm cho đến khi bệnh ngưng phát triển. Sử dụng liều lượng và nồng độ theo đúng hướng dẫn trên bao bì
Câu hỏi thường gặp
Bệnh gỉ sắt phát sinh, phát triển ở giai đoạn nào trên cây đậu tương?
Vết bệnh có hình dạng như thế nào?
Trị bệnh bằng cách nào?
