Bệnh nghẹt rễ lúa: Nguyên nhân, dấu hiệu và cách phòng trừ

Giới thiệu bệnh hại:

Bệnh nghẹt rễ lúa là bệnh sinh lý, bệnh không có nguồn bệnh lan truyền, nhưng cũng có ảnh hưởng không nhỏ đến khả năng sinh trưởng và phát triển của cây lúa, phụ thuộc vào sức sinh trưởng, chống chịu của từng giống lúa và diễn biến bệnh sớm hay muộn, nặng hay nhẹ. Bệnh xuất hiện nhiều nhất ở giai đoạn sau cấy từ 1,5 tháng kéo dài từ 2 đến 3 tháng. Bệnh gây cản trở sự sinh trưởng của cây lúa dẫn đến năng suất giảm sút đôi khi còn nặng hơn cả sự tàn phá của sâu bệnh. Thật ra bệnh sinh lý ở lúa khi được phát hiện kịp thời thì việc xử lý không khó, tuy nhiên bệnh nghẹt rễ lúa có biểu hiện gần giống các bệnh lý do virus gây ra nên rất dễ gây nhầm lẫn cho bà con, từ đó làm bà con không có được biện pháp hợp lý làm bệnh trở nên nghiêm trọng.

Đối tượng gây hại:

Bệnh nghẹt rễ thường xuất hiện ở lúa, ngô,….

Triệu chứng, dấu hiệu của bệnh nghẹt rễ

Khi bệnh mới xuất hiện lá lúa thường bị vàng, ngọn lá vàng hoặc có màu đỏ đồng, đoạn bệnh có kích thước khoảng 1 đến 2 cm. Rễ có màu vàng, ít rễ trắng.

Bệnh nặng làm nhiều lá lúa phía trên bị vàng hoặc đỏ đồng từ 30 đến 50%, ngọn lá táp khô. Cây lúa sinh trưởng kém và ít đẻ nhánh. Bộ rễ lúa bị thối đen và có mùi hôi tanh, rễ mới hình thành sẽ không phát triển, tăng trưởng chậm.

Nguyên nhân phát sinh của bệnh

Bệnh nghẹt rễ lúa phát triển cả ở những chân ruộng trũng và cạn nước, tuy nhiên không có khả năng lây lan vì đây là bệnh sinh lý.

Nguyên nhân chính của bệnh nghẹt rễ lúa là do đất thiếu oxi từ đó gây ra tình trạng hiếm khí. Thiếu oxy làm rễ không hô hấp được, do đó cây lúa không thực hiện được các phản ứng sinh hóa, không tạo được năng lượng để hút nước cũng như dinh dưỡng, làm cây bị suy kiệt, héo và lụi dần.

– Hiện tượng này thường xảy ra ở giai đoạn chuyển thời vụ cấy gấp làm gốc rạ chưa phân hủy hết hoặc bón nhiều phân hữu cơ chưa hoai mục như phân xanh, phân chuồng, phân bắc tươi…hay đất không được phơi ải, ruộng có thành phần cơ giới nặng…trong điều kiện nắng nóng, nhiệt độ cao các chất hữu cơ, rơm rạ bị phân giải mạnh làm tiêu hao lượng lớn khí oxi đồng thời sinh ra nhiều khí độc như H2S, CH4 và các ion Fe+2, Al+3…Các khí độc này tồn tại trong đất gặp phải điều kiện yếm khí do ngập nước, làm tình trạng thiếu oxy trở nên nghiêm trọng. Hoặc khi không có đủ oxy, làm các chất hữu cơ phân giải không hoàn toàn, tạo ra các axit hữu cơ. Trong điều kiện nước bị ngập úng, không tháo rút được cạn nước, các axit này sẽ tích tụ trong đất và làm tăng độ chua của đất, gây cản trở sự hô hấp và sự sinh trưởng của rễ lúa.

– Do tính chất đất (sinh tính, lý tính, hóa tính) bị thoái hóa, kết cấu đất không thích hợp, đất chặt, đất sét cao, thịt nặng, làm việc trao đổi khí trong đất gặp khó khăn.

– Chân ruộng ngập úng dài, trũng sâu…gây tình trạng yếm khí nặng nề, thiếu oxy nghiêm trọng và tích tụ các khí độc trong đất như H2S, SO2.

Điều kiện phát triển bệnh

Bệnh nghẹt rễ lúa phát sinh gây hại cả vụ Đông xuân và cả vụ mùa.

– Rơm rạ sau vụ lúa và các hợp chất hữu cơ không kịp phân hủy hay phân hủy chưa hoàn toàn. Điều này thường do bà con sản xuất liên tục, rơm rạ, tàn dư vụ trước bị vùi trong đất phân hủy trong điều kiện yếm khí sinh ra các chất độ gây hại cho cây lúa.

– Bệnh phát sinh và gây hại ở vụ Xuân là do gặp thời tiết lạnh. Cấy mạ trên chân ruộng trũng, bừa cày không kỹ hoặc do cấy mạ già, cấy sâu.

– Bệnh phát sinh và gây hại ở vụ mùa nguyên nhân chủ yếu do điều kiện chuyển vụ gấp giữa vụ xuân và vụ mùa làm cho quá trình phân hủy gốc rạ chưa hoàn toàn, đồng thời sinh ra các khí độc và axit hữu cơ, gây ảnh hưởng xấu đến khả năng hô hấp của bộ rễ lúa.

Mức độ ảnh hưởng

Hình 2. Ruộng lúa bị gây hại do bệnh nghẹt rễ

Bệnh nghẹt rễ lúa làm cây lúa sinh trưởng kém, đẻ nhánh ít hoặc có thể không đẻ nhánh. Nếu bệnh kéo dài, không có biện pháp khắc phục kịp thời có thể làm lụi toàn bộ diện tích ruộng.

Biện pháp phòng ngừa:

Biện pháp canh tác

– Điều đầu tiên bà con cần chú ý là thời tiết, thời vụ trồng cũng như là việc làm đất ruộng. Bà con cần chú trọng, chủ động thu hoạch lúa chín từ vụ mùa trước để kịp thời làm đất kỹ, chuẩn bị cho thời vụ sau. Đặc biệt đối với vụ Xuân chuyển qua vụ mùa.

– Bà con cần cày bừa, làm đất kỹ, xử lý rơm rạ và tàn dư từ vụ trước. Bón thêm vôi hoặc sử dụng các chế phẩm sinh học, phân vi sinh để cải tạo độ chua trước khi cấy nhằm thúc đẩy chất hữu cơ chưa hoai phân giải nhanh. Bà con nên kết hợp bón thêm vôi với liều lượng từ 10 – 15kg/sào giúp phân hủy nhanh gốc rạ.

– Không để gốc rạ dài, không bón phân hữu cơ chưa hoai mục ở các ruộng trũng hoặc những ruộng bị bệnh nghẹt rễ nặng ở vụ trước.

– Nếu ruộng đã bón đủ lượng phân đạm thì không cần bón thêm (việc này dẫn đến thừa đạm) ngay cả khi ruộng lúa có biểu hiện hơi chậm phát triển.

– Bà con nên sạ thưa, nên cấy non tay, ở các chân ruộng vàn nên cấy ngửa tay, sâu khoảng 2 đến 2.5 cm. Nên dùng mạ khay, mạ xúc để cấy, điều này giúp rễ lúa được bổ sung thêm oxy từ không khí, thúc đẩy cây lúa đẻ nhánh sớm, đẻ khỏe, sinh trưởng phát triển tốt hạn chế được sâu bệnh.

– Bón phân hợp lý, cân đối giữa các loại phân đạm, lân, kali.

Dự báo các ảnh hưởng

Do bệnh lý nghẹt rễ có biểu hiện gần giống các bệnh như vàng lùn, lùn xoắn lá…nên bà con rất dễ bị nhầm lẫn từ đó không có biện pháp khắc phục kịp thời hoặc xử lý không hiệu quả. Vì thế bộ NN và PTNT cùng chi cục bảo vệ thực vật và các cơ quan chức năng liên quan cần tiến hành kiểm tra đồng ruộng. Nếu xác định được là bệnh sinh lý ở lúa và chưa có sự xuất hiện dấu hiện bệnh do virus gây ra như vàng lùn, lùn xoắn lá,…(điều đồng nghĩa là mật độ các côn trùng môi giới gây bệnh virus như rầy nâu, rầy lưng trắng,…rất thấp, mật độ trung bình là 0,2 – 0,3 con/m2), các cán bộ, cơ quan chức năng tiến hành hướng dẫn, chỉ đạo bà con cách khắc phục với bệnh, giúp cây lúa nhanh phục hồi để không làm ảnh hưởng quá nặng nề cho vụ mùa của bà con.

Biện pháp xử lý bệnh:

– Bước 1: Khi phát hiện bệnh, lúa có biểu hiện bị vàng lá khi đó cần ngừng việc bón phân đạm, lân, các loại phân bón lá.

– Bước 2: Tiến hành tháo rút nước ruộng, để ruộng khô tầm 2 đến 3 ngày (thấy vết nứt chân chim), sau đó cho nước vào trở lại ruộng. Đối với những chân ruộng không tháo rút nước được thì bà con cần tiến hành cào sục bùn giúp cho đất ruộng được thông thoát, để các khí độc bên dưới được giải phóng lên, hạn chế được việc gây độc cho cây lúa.

– Bước 3: Sau đó bà con cần bón vôi hoặc tro bếp. Bà con có thể sử dụng vôi bột với liều lượng 10 – 15kg trên 1 sào ruộng.

– Bước 4: Bà con kiểm tra sau xử lý tầm 7 đến 10 ngày bằng cách nhổ khóm lúa lên để quan sát rễ, nếu thấy rễ trắng mới ra, thì tiến hành bón thúc và chăm sóc bình thường.

Hình 6. Nhổ khóm để kiểm tra rễ sau 7-10 ngày

Với mỗi sào Bắc bộ bà con thể bón thúc từ 3 đến 4kg phân đạm kết hợp cùng 2 đến 3 kg phân Kali. Hoặc có thể bón 8 – 10 kg phân NPK đầu trâu hay bón phân 3 màu. Đồng thời duy trì mực nước từ 2 đến 3 cm để cây lúa đẻ nhánh thuận lợi.

Bà con có thể bón bổ sung thêm các phân bón lá; bà con nên ưu tiên chọn các loại có hàm lượng vi lượng cao như một số sản phẩm của Nghi Anh: Tonik 1.8SL, Eto…nhằm tăng đề kháng cho cây, bổ sung dinh dưỡng giúp tăng khả năng đẻ nhánh hữu hiệu trên mỗi khóm.