Ở Việt Nam những cây có múi (bưởi, cam, phật thủ, sầu riêng,..) là nhóm cây trồng rất nhiều trên các nền đất khác nhau, cho ra chất lượng cây khác nhau. Các loại cây này thường khá dễ trồng bởi tính chất của cây rất thích hợp với nhiều môi trường khác nhau. Tuy nhiên, các loại cây này trong quá trình trồng trọt và chăm bón thì có khá nhiều bệnh xuất hiện. Điển hình là bệnh nứt thân, xì mủ, thối trái. Căn bệnh này mặc dù đã phổ biến nhưng bà con cũng cần phải chú, không nên chủ quan để bệnh tấn công mạnh làm thiệt hại lớn tới năng suất cây trồng.
Giới thiệu bệnh hại
– Bệnh do nấm Phytophthora sp gây ra, nấm Phytophthora nằm và lưu tồn trong đất, chúng sẽ bắt đầu len lỏi, xâm nhiễm qua các bộ rễ mềm, khi gặp nền nhiệt độ và độ ẩm cao những nang bao tử sẽ phóng thích bào tử động có hai roi, bào tử này thường bị hấp dẫn bởi những chất tiết ra từ rễ non. Nấm bệnh sẽ nhiễm vào chóp rễ, sau đó vào sâu rễ rồi tiến dần lây lan toàn bộ cây.
Đối tượng gây hại
– Bệnh này thường gây hại đến các cây có múi (cam, sầu riêng phật thủ,..) ngoài ra còn các cây trồng khác như táo, chôm chôm,…
Triệu chứng bệnh hại
– Trên cổ rễ, trên thân
+ Khi bệnh bắt đầu tấn công trên cây thì các vỏ trên cây sẽ bị úng nước, thối nâu thành các hình thù khác nhau, sau đó sẽ khô, héo, nứt dọc, chảy mủ, vỏ cây bong ra, phần gỗ bên dưới phần bị bệnh bị thối, vết bệnh sẽ lan ra xung quanh rồi xuống bộ rễ làm tắc nghẽn quá trình hấp thụ nước và các chất dinh dưỡng, lá cây vàng và rụng dần, mất khả năng mọc lá non do không có thành phần dinh dưỡng nuôi cây, cây sẽ chết dần và không thể quang hợp được.
– Trên trái cây
+ Bệnh không chỉ xâm nhiễm qua rễ cây, thân cây mà còn lây nhiễm qua những quả ở gần dưới thấp mặt đất, những trái lớn hoặc những trái nằm trong tán lá. Bệnh sẽ làm trái bị mất màu dần từ rốn lên trên, chuyển sang màu úng nước. Khi độ ẩm cao sẽ có một lớp màu trắng phủ lên. Trái khi bị nhiễm bệnh ½ hoặc ⅓ trái sẽ bị rụng.
Triệu chứng cụ thể trên từng loại cây
– Cây cao su
+ Bệnh khi xuất hiện trên cây cao su sẽ làm phần cạo bị thâm, rễ cây bị thối và xì mủ
– Cây chôm chôm
+ Vết bệnh ban đầu là những đốm nâu nhỏ trên trái. Bệnh nặng vết bệnh lây lan từ vùng cuống trái xuống bên dưới, thịt trái nhũn, chảy nước, thối và có mùi hôi. Buổi sáng có thể thấy những vết trắng xuất hiện trên vỏ trái. Bệnh thường gây hại trên những chùm quả bên dưới hoặc trong tán lá.
+ Bệnh thường lây lan trong các khu vườn rậm rạp, độ ẩm cao. Bệnh phát triển mạnh vào mùa mưa, sẽ lây nhiễm từ trái này sang trái khác, chỉ trong thời gian ngắn có thể rụng cả chùm. Những quả bị sâu đục cũng là điều kiện thuận lợi cho nấm bệnh gây hại.
– Cây táo
+ Ban đầu khi bị bệnh sẽ có vùng thối úng nước, có màu nâu nhạt, dần về sau có màu nâu đậm, thối nhũn có mùi hôi chua khó chịu. Bệnh làm cho vỏ thối nâu dễ bong ra, thịt trái bị thối nhũn, chua, không có mùi, phủ lớp đen dày đặc trên trái và lan sang các cây khác.
– Cây sầu riêng
+ Bệnh gây hại từ vườn ươm cho đến khi trưởng thành, cây đang cho trái trên thân, cành.
+ Cây sầu riêng trồng trên vùng đất thấp độ ẩm cao dễ làm cho nấm xâm nhiễm. Thường thấy ở các rễ non bị thối và có màu nâu đen, rễ chết dần làm cây phát triển chậm, sau đó lây lan dần đến phần thân, là cây chảy nhựa, lá chuyển sang vàng.
+ Lá cây không còn xanh, sau đó rụng về một phía và gây thối rễ. Trên thân có dấu hiệu chảy nhựa, vết bệnh ướt, nhựa cây có màu đen, nấm thường tấn công xung quanh gốc, thân cây.
+ Trên lá thì vết bệnh đầu tiên thường có các đốm nâu, nhỏ lây lan rất nhanh. Sau vài ngày lá sẽ chuyển sang nâu và bào tử nấm sẽ tiếp tục tấn công lá khác, lá bị nhũn, khô và rụng rất nhanh.
+ Trên trái sầu riêng ban đầu vết bệnh xuất hiện với những đốm nhỏ màu nâu, chủ yếu xuất hiện theo chiều dọc trên xuống của quả sầu riêng, sau đó phát triển thành hình tròn, có màu loang lổ, có màu nâu trên vỏ trái. Khi trái già và vết bệnh nứt ra thì thịt trái sẽ bị thối, có rất nhiều vết bệnh màu trắng làm trái sầu riêng rụng trước khi chín.
– Cây đào
+ Trên những cây đào do sương muối, sâu đục, đất chật, nhiệt độ kém làm vỏ bị tổn thương nên nấm dễ dàng xâm nhập, làm tinh bột trong tế bào chuyển thành dịch nhựa và chảy ra liên tục.
Nguyên nhân phát sinh bệnh hại
– Nấm Phytophthora sp thường lưu tồn dưới đất dưới dạng bào tử vách dày chúng có khả năng thích nghi trong môi trường không thuận lợi. Ngoài ra sợi nấm và bào tử còn được lưu tồn trên các vết bệnh trên thân cây, cành, lá, xác thực vật, từ đây nấm dễ dàng phát sinh khi gặp điều kiện thuận lợi.
Điều kiện phát triển bệnh hại
– Bệnh thường phát triển trong điều kiện thời tiết nóng, mưa nhiều, vườn cây rậm rạp, hay những chùm quả dưới tán lá. Các vết do sâu, côn trùng đục là điều kiện thuận lợi cho nấm phát triển.
– Nấm bệnh phát triển mạnh nhất trong khoảng nhiệt độ từ 16-32 độ C, ẩm độ không khí >80%, nhất là trong mùa mưa. Nhiệt độ <10 độ C, trên 35 độ C nấm sẽ ngừng phát triển.
– Bệnh thường gây hại vào mùa mưa ở những vườn canh tác lâu năm, thường xuyên bị ngập úng, điều kiện vệ sinh vườn kém, mật độ quá dày,…
Mức độ ảnh hưởng
– Bệnh phát sinh và hoành hành để lại rất nhiều ảnh hưởng đối với cây trồng và người làm vườn. Khi mới xuất hiện bệnh gây thối cành, lá, rễ khiến cây mất đi một số bộ phận hấp thụ dưỡng chất làm cây không có dưỡng chất để phát triển. Chất lượng quả cũng bị giảm đi rất nhiều do bệnh cũng lây lan, nhiễm vào trái.
– Khi bệnh trở nên nặng hơn gây thối rễ, lá rụng, vỏ cây khô héo, bị bong ra khỏi cây. Quả bị nhiễm bệnh nặng cũng dễ dàng bị rụng sau vài ngày, do thời gian phát triển bệnh quá nhanh nên ảnh hưởng rất lớn tới năng suất cây trồng.
Biện pháp phòng bệnh
– Đầu tiên khi bắt đầu lựa chọn, thiết kế vườn trồng bà con cần chú ý về mật độ giữa các cây. thường xuyên tỉa cành, tạo tán, vệ sinh sạch sẽ xung quanh gốc, để làm thoáng vườn, cây dễ dàng quang hợp cũng như hấp thu dưỡng chất để phát triển.
– Nên chọn đại hình trồng cao để tránh tình trạng vườn bị ngập úng, thừa ẩm. Tạo hệ thống thoát nước.
– Khi trồng cây bà con cần chú ý vệ sinh xung quanh gốc cây, không phủ rơm rạ, không được gây ra vết thương hở trên thân, cành,…
– Bà con nên bón phân hữu cơ đầy đủ để cây sẽ có đủ chất từ ban đầu. Bà con có thể sử dụng thêm phân NPK kết hợp với phân cơ vi sinh để mang lại hiệu quả cao nhất.
Biện pháp phòng bệnh cụ thể với một số loại cây
– Cây cao su
+ Thường xuyên kiểm tra vườn cao su, đặc biệt là đối với những vườn thường bị rụng lá mùa mưa hay loét sọc mặt cạo nặng để có thể phát hiện bệnh và phòng trừ kịp thời.
– Cây chôm chôm
+ Cần bón phân cân đối, tránh bón thừa đạm, tỉa cành thông thoáng, tạo hệ thống thoát nước tốt để giúp cây sinh trưởng và phát triển tốt.
+ Dùng nạng chống đỡ những chùm quả bên dưới tán, hạn chế cho tiếp xúc với mặt đất. Tỉa bỏ các cành khuất trong tán.
+ Thu gom, tiêu hủy những tàn dư trái bệnh từ trước để tránh lây lan.
– Cây táo
+ Bón phân NPK đầy đủ cân đối giúp cây sinh trưởng tốt trong mùa khô, thông thoáng vườn cây mùa mưa, tránh ẩm thấp.
– Cây sầu riêng
+ Chọn giống cây tốt, không bị nhiễm bệnh
+ Trồng với khoảng cách 8-10m
+ Nên trồng ở các vùng đất cao từ 50-100cm trở lên.
+ Mô đất trồng sầu riêng phải thấm và thoát nước tốt.
+ Nên xử lý đất với thuốc Fosetyl-aluminium để diệt bệnh hại
+ Dùng vôi hòa với thuốc đồng quét lên thân cây cách mặt đất khoảng 1m để ngăn ngừa nấm tấn công
Biện pháp xử lý bệnh hại
Sử dụng thuốc có chứa các hoạt chất trừ bệnh như Mancozeb (Kibul), Azoxystrobin+Difenoconazole (Nazosi),…
Thuốc trừ bệnh
+ Đối với cành bị bệnh cắt bỏ phần vết bệnh bằng dao, sau đó quét hoặc phun thuốc lên cây.
+ Cây bị bệnh ở rễ mức nhẹ thì có thể đào xung quanh lấy phần rễ bị nhiễm bệnh ra, tưới dung dịch thuốc vào gốc cây. Nếu bị nặng thì nhổ bỏ cây bệnh tránh lây lan lên các bộ phận và cây khác.
