Giới thiệu bệnh hại
Bệnh tuyến trùng khô đầu lá lúa do tuyến trùng A.besseyi gây nên. Chúng là một loại giun tròn, có kích thước siêu nhỏ nên không thể nhìn thấy bằng mắt thường. Tuyến trùng sống tiềm sinh trong hạt thóc nên bệnh lây lan do hạt giống bị nhiễm bệnh.
Sau khi gieo hạt, tuyến trùng nằm giữa lớp vỏ trấu và hạt gạo theo mầm chui ra ngoài, nằm trong lá nõn cuốn tròn. Trong giai đoạn này đến khi lúa trổ bông, tuyến trùng sinh sản rất nhanh, chúng nằm trong nách lá, bẹ lá và chích hút lấy các chất dinh dưỡng trong các mô. Sau đó chúng di chuyển dần lên đến ngọn, tấn công bao phấn của bông lúa khiến cho bông kém phát triển, bông nhỏ, cổ bông bị thun lại và hạt thóc có thể không chín được. Nếu không có những biện pháp ngăn chặn kịp thời có thể gây thiệt hại từ 50 – 80% năng suất.
Đối tượng gây hại:
Bệnh do tuyến trùng gây hại trên cây lúa.
Dấu hiệu của bệnh hại
Tuyến trùng gây hại chủ yếu trên lá, ngọn và bông lúa. Khi cây bị nhiễm bệnh, dễ dàng nhận thấy cây không phát triển được dẫn đến còi cọc, cây bị lùn; lá biến dạng, đầu lá bị khô lại và chuyển màu trắng xám. Trong giai đoạn làm đòng, tuyến trùng làm cho lá xoắn lại, nghẹn đòng, cổ bông bị xoắn lại, đầu bông không thoát ra khỏi bẹ lá, bông ngắn và hạt lép.
Nguyên nhân phát sinh bệnh hại
Bệnh do tuyến trùng A.besseyi gây ra. Đây là một loại giun tròn, có kích thước siêu nhỏ nên không thể nhìn thấy bằng mắt thường. Chu kỳ sống của tuyến trùng kéo dài từ 26 – 51 ngày. Tuyến trùng sống tiềm sinh trong hạt thóc từ 8 tháng đến 3 năm sau thu hoạch. Hạt thóc bị tuyến trùng xâm nhập không khác gì so với những hạt thóc khoẻ mạnh. Đây là nguyên nhân đáng lo ngại bởi nếu không loại những hạt giống nhiễm bệnh sẽ khiến chúng trở thành nguồn bệnh cho mùa sau.
Điều kiện phát triển bệnh hại
Tuyến trùng phát triển được ở trong ngưỡng từ 13ºC – 43ºC, sinh trưởng mạnh nhất ở nhiệt độ 20ºC. Qua các thí nghiệm cho thấy, nếu cho tuyến trùng vào môi trường có nhiệt độ 44ºC, phải mất tới 4 giờ mới tiêu diệt được chúng; khi tăng nhiệt độ lên đến mức 54ºC, chúng sẽ chết trong vòng 10 phút. Vòng đời của tuyến trùng cũng bị ảnh hưởng bởi độ ẩm, độ ẩm từ 70 – 90% là khoảng lý tưởng nhất để tuyến trùng phát triển. Mưa ẩm sẽ giúp chúng lan nhanh từ cây này sang cây khác.
Tuy nhiên, trên các thửa ruộng bị khô hạn, thường xuyên thiếu nước thì dễ bị tuyến trùng xâm hại hơn so với những ruộng được cung cấp nước đầy đủ. Bên cạnh đó, những ruộng bị chua do bón quá nhiều Super lân hoặc ruộng chứa thành phần là đất cát pha cũng là nơi có mật độ tuyến trùng cao hơn những chân ruộng khác.
Mức độ ảnh hưởng
Tuyến trùng gây hại mạnh nhất trong giai đoạn đầu của cây lúa (thời kỳ mạ và thời kỳ đẻ nhánh), do vậy nếu không phát hiện sớm và có biện pháp ngăn chặn kịp thời sẽ làm giảm năng suất từ 50 – 80%.
Biện pháp phòng bệnh
Chọn giống và xử lý hạt giống
Biện pháp đầu tiên và quan trọng nhất để phòng bệnh tuyến trùng gây khô đầu lúa chính là chọn giống khỏe mạnh và xử lý giống kỹ càng.
Nếu chọn những hạt từ mùa vụ trước thì bà con không được lấy những hạt từ những thửa ruộng đã bị mắc bệnh tuyến trùng, hạt nhỏ, hạt lép làm giống.
Khi mua thóc giống, bà con nên mua từ những cơ sở có uy tín, các trung tâm và viện nghiên cứu để đảm bảo chất lượng hạt giống được tốt nhất. Bao bì đựng hạt giống phải có tên giống, phẩm cấp giống, khối lượng giống, ngày sản xuất và hạn sử dụng rõ ràng.
Sau khi chọn được những hạt tốt nhất, bà con cần phải xử lý hạt giống, các bước xử lý như sau:
Bước 1: Loại bỏ hạt lép
Hoà tan 150g muối ăn với 1 lít nước, sau đó cho hạt giống vào dung dịch muối đã pha. Sau 5 – 10 phút, vớt các hạt nổi là những hạt lép, hạt nhiễm bệnh. Tiếp theo, đem số hạt chìm rửa sạch để loại bỏ muối trên vỏ.
Bước 2: Kiểm tra tỉ lệ nảy mầm
Bà con cần chuẩn bị khăn giấy lọc ẩm và túi ni lông. Lấy 1kg lúa giống từ các bao giống, chia làm 4 phần, mỗi phần lấy 100 hạt. Trải đều 100 hạt lên khăn giấy ẩm, phủ thêm 1 lớp giấy ẩm lên trên và gấp các nếp khăn cuộn tròn lại. 3 phần còn lại cũng thức hiện tương tự. Cho các gói khăn vào túi ni lông và buộc kín lại để giữ ẩm. Sau 7 ngày, đếm số hạt không nảy mầm để đánh giá % tỷ lệ nảy mầm của hạt, ví dụ nếu trong 100 hạt có 10 hạt không nảy mầm thì tỉ lệ nảy mầm của lô hạt giống đó là 90%. Lô lúa giống đạt trên 80% tỷ lệ nảy mầm là đạt yêu cầu, bà con có thể yên tâm gieo trồng.
Bước 3: Xử lý hạt giống
Đây là bước quan trọng nhất để loại bỏ mầm bệnh tuyến trùng khô đầu lá lúa có trong hạt thóc giống. Tuyến trùng chỉ phát triển được ở nhiệt độ từ 13ºC – 43ºC, sinh trưởng mạnh nhất ở nhiệt độ 20ºC cho nên khi bà con xử lí hạt giống bằng phương pháp xử lý nhiệt thì sẽ diệt được mầm bệnh.
Bà con tiến hành ngâm hạt giống lúa trong nước nóng từ 52ºC – 54ºC (có thể dùng nhiệt kế để đo hoặc dùng phương pháp pha nước hai sôi ba lạnh) trong 15 phút. Ngoài ra, bà con xử lý hạt bằng các loại thuốc như Fensulfothion, Carbofuran, Aldicarb, Methomyl,…hoặc xông hơi bằng Methyl bromide trong 6 giờ để tiêu diệt mầm bệnh, nấm mốc có trong hạt giống.
Biện pháp sinh học
Nên trồng một số loại cây kháng tuyến trùng như cúc vạn thọ, sao nhái,…quanh bờ ruộng để xua đuổi tuyến trùng.
Dự tính qua điều tra phân tích các yếu tố tác động
Bà con và các ban ngành liên quan cũng cần quan tâm đến những yếu tố bên ngoài như môi trường, thời tiết, nguồn nước,…để gieo trồng vào thời điểm hợp lý, hạn chế sự phát triển của bệnh:
Bà con phải vệ sinh đồng ruộng sạch sẽ trước khi gieo trồng để tuyến trùng, nấm mốc không còn nơi ký sinh: thu dọn cỏ dại, lúa hoang trong và xung quanh ruộng, đốt sạch rơm rạ từ những thửa ruộng bị bệnh.
Vì đặc tính của tuyến trùng sẽ ngừng sinh trưởng trong môi trường ngập nước nên bà con nên để ruộng ngập nước 2 – 3 ngày trước khi làm đất. Cố gắng giữ ruộng luôn có nước, không thể để ruộng bị khô hạn.
Biện pháp xử lý bệnh
Khi tuyến trùng đã xâm nhập vào ruộng lúa thì rất khó để loại bỏ hoàn toàn. Chúng ta chỉ có thể giữ cho tuyến trùng không thể phát triển và tăng cường sức đề kháng cho cây.
Khi phát hiện bệnh tuyến trùng khô đầu lá lúa, cần đưa nước vào ruộng và giữ liên tục từ 5 – 7 ngày. Bón cho lúa một số loại phân bón hữu cơ có thành phần acid humic như phân bón sinh học Humate, Hero của công ty Nghi Anh. Những loại phân bón này có khả năng kích thích sự phát triển của bộ rễ, qua đó giúp cây hấp thụ các chất dinh dưỡng hiệu quả, làm cho cây phục hồi nhanh chóng, ra rễ và lá nhanh hơn.
Phân bón lá 
Câu hỏi thường gặp
Bệnh tuyến trùng khô đầu lá phát sinh, phát triển ở giai đoạn nào trên cây lúa?
Bệnh gây hại có đặc điểm như thế nào?
Trị bệnh bằng cách nào?
