Giới thiệu bệnh hại
Bệnh hại trên cà chua trở thành yếu tố giới hạn trong sản xuất cà chua ở nhiều nơi sản xuất cà trên thế giới. Hiện tại thống kê được gần 200 bệnh trên cà chua do 2 nhóm nguyên nhân gây bệnh chủ yếu là bệnh do ký sinh và bệnh không do kí sinh. Bệnh do ký sinh gồm các tác nhân gây hại như nấm, vi khuẩn, virus, và tuyến trùng. Bệnh không do ký sinh thường là các các yếu tố đất, ánh sáng, nhiệt độ không thích hợp, hoặc do sự thiếu cân bằng dinh dưỡng, mối liên hệ với oxy không hợp lý, hay do ảnh hưởng thuốc BVTV, hoặc thời tiết. Trong đó các bệnh do ký sinh thường có biểu hiện nặng hơn.
Riêng đối với bệnh do virus trên cây cà chua có đến hơn 14 nhóm Virus gây bệnh, mỗi nhóm lại có nhiều chi và loài khác nhau. Đối với vùng cà chua nhiệt đới có các loại Virus gây hại như Cucumber Mosaic Virus (CMV), Tomato Mosaic virus (ToMV), Begomovirus, Potato Virus Y (PVY), Potato Virus X (PVX)….
Các triệu chứng bệnh do Virus gây ra trên Cà Chua thường là khảm lá, xoăn lá hoặc phối hợp cả khảm và xoăn trên cùng một cây. Virus gây bệnh thường không trực tiếp lây nhiễm từ cây này sang cây khác, mà thường lây lan thông qua côn trùng môi giới hay còn được gọi là Vector truyền bệnh, đôi khi bệnh còn lan truyền cơ giới.
Đối tượng bệnh hại
Bệnh do virus gây ra gặp ở rất nhiều loại cây trồng như cây ăn trái, rau quả, hoa và cả cây lương thực. Một số cây nhiễm bệnh virus phổ biến nhất gồm cà chua, sắn, bầu, bí, dưa leo, khoai tây, đậu, vừng…
Triệu chứng, dấu hiệu
Bệnh xoắn lá cà chua (hay còn gọi là bệnh khảm vàng) do Cucumber mosaic virus (CMV)
– Các triệu chứng biểu hiện bệnh xoắn lá virus cà chua thường khác nhau và tùy thuộc vào mức độ bệnh cũng như chủng virus. Biểu hiện thường thấy là lá non bị vàng, bị khảm từ phía cuống lá rồi lan dần ra chóp lá, cây thường bị chùn ngọn, bị nặng có thể làm hoại tử cả phiến lá.
Bệnh xoăn lá do Begomovirus:
– Ở giai đoạn cây con, nếu nhiễm bệnh sẽ làm cây chùn ngọn, chồi non ra nhiều tuy nhiên các đốt cành ngắn, cành mọc theo hướng thẳng đứng, lá có màu xanh nhạt, phiến lá thường nhỏ hẹp và có biểu hiện cong lên trên.
– Cây nhiễm virus ở giai đoạn muộn hơn sẽ có biểu hiện lá non nhạt màu, lá bị xoăn. Lá già sẽ chuyển sang màu tím nhạt. Cây thường không được đậu hoa. Khi cây nhiễm virus càng trễ thì tác hại bệnh sẽ càng ít.
Bệnh xoăn lá do Tomato Mosaic virus (TMV)
– Biểu hiện đặc trưng nhất là trên lá xuất hiện các vùng lốm đốm màu xanh lục đậm hoặc nhạt. Lá cũng có thể xoăn, giảm kích thước và dị dạng (có hình dạng giống lá dương xỉ).
– Nếu ở giai đoạn đầu sinh trưởng cây bị nhiễm bệnh thì thường còi cọc, có màu vàng úa, giảm sự ra hoa và đậu trái. Toàn bộ cây bệnh có thể bị lùn, hoa bị mất màu. Quả dễ bị méo mó, trên cả quả cà chua xanh và chín đều có thể xuất hiện các đốm vàng, đốm hoại tử. Trái có thể có biểu hiện biến dạng, kích thước và số lượng quả bị giảm.
Bệnh xoăn lá do Potato Virus Y (PVY)
– Biểu hiện bệnh là các lá bị nhiễm bệnh thường bị cuốn xuống phía dưới, cuống lá bị cong trông như cây bị rũ xuống. Trên phiến lá của các lá chét gần trưởng thành có xuất hiện các vùng chết màu nâu sẫm. Ở giai đoạn cuối bệnh các lá có thể bị hoại tử nặng. Bệnh do virus PVY chưa ghi nhận biểu hiện triệu chứng trên trái.
Nguyên nhân phát sinh
Bệnh do virus gây ra chủ yếu lây lan bằng được lan truyền nhờ các côn trùng môi giới (bọ trĩ, rầy mềm, bọ cánh trắng…), hoặc có thể lây lan nhờ tiếp xúc cơ giới
– Bệnh xoắn lá cà chua do Cucumber mosaic virus (CMV) gây ra lan truyền nhờ các loài rầy mềm như Aphis gossypii, Myzus persicae,…
– Bệnh xoăn lá do virus Begomovirus gây ra lan truyền nhờ bọ phấn trắng – Bemisia tabaci, bọ này còn tên gọi khác là Bemisia argentifolii. Ngoài ra virus này còn được ghi nhận là lan lây qua cơ giới tuy nhiên chỉ ở một vài chủng trong chi này.
– Bệnh xoăn lá do Tomato Mosaic virus (TMV) gây ra chủ yếu lan truyền nhờ tiếp xúc cơ giới nhờ các tác nhân cơ học như gió, con người….
– Bệnh xoăn lá do Potato Virus Y (PVY) thì lây lan thông qua rệp muội (Aphis gossypii) và cũng có thể lây nhiễm qua tác động cơ giới.
Điều kiện phát triển bệnh
– Bệnh thường phát sinh và phát triển mạnh vào mạnh từ tháng 10 đến đầu tháng 11 và gây hại nặng ở vụ cà xuân hè (từ tháng 3 đến tháng 4), đặc biệt khi trời ấm nắng và ít mưa.
– Mức độ bị bệnh ở các giống khác nhau cũng khác nhau: các giống cà chua lại dễ nhiễm bệnh hơn các giống thuần; các giống ngoại mới nhập dễ nhiễm hơn các giống trồng qua nhiều năm; các giống cà địa phương thường có khả năng kháng bệnh virus cao hơn.
Mức độ ảnh hưởng
Bệnh do virus gây ra có thường hại nặng nề đến sản xuất cà chua ở nước ta và các vùng nước nhiệt đới, cận nhiệt đới và cả ôn đới.
Cây cà chua bị nhiễm bệnh thường không có quả hoặc nếu có thì quả sẽ thường rất nhỏ. Trong trường bệnh nhiễm nặng, có thể sẽ không thu hoạch được gây ra thất thu cả vụ mùa.
Biện pháp phòng bệnh virus trên cà chua
Giống
Lựa chọn các giống kháng bệnh: như đã nói ở trên, các giống cà chua khác nhau thì khả năng kháng các bệnh virut cũng khác nhau, đồng thời các giống có khả năng kháng bệnh cũng như năng suất phù hợp với điều kiện trồng cụ thể tại từng địa phương nên bà con cần có lựa chọn phù hợp với nhu cầu sản xuất và đặc điểm sự xuất hiện bệnh virus tại địa phương.
Trước khi gieo bà con nên xử lý hạt giống: việc xử lý hạt giống có thể giúp tiêu diệt virus mang trên hạt, từ đó làm giảm sự xuất hiện các bệnh do virus ngay từ nguồn. Bà con có thể ngâm hạt giống với nước ấm trong 2 đến 3 giờ, sau đó sử dụng dung dịch Kali permanganat 0,1% hoặc Trisodium phosphate 10% ngâm trong 30 phút, sau đó vớt ra và rửa sạch với nước để gieo.
Biện pháp canh tác
Lên kế hoạch thăm canh và quản lý đồng ruộng
– Loại bỏ lá cỏ dại, lá rụng, hay các các cây có biểu hiện bệnh khỏi đồng ruộng và các cây còn lại xung quanh, góp phần giảm nguồn lây nhiễm virus từ nguồn.
– Điều chỉnh thời vụ gieo trồng hợp lý, tránh trồng lúc thời tiết có nhiệt độ cao.
– Thụ tinh hợp lý đồng thời tưới tiêu khoa học. Bón phân hợp lý, cần cân đối giữa các loại phân.
– Khi thực hiện các thao tác nông nghiệp như lau chồi, bà con nên cố gắng chọn những ngày nắng, di chuyển nhẹ để tránh gây tổn thương cho cây. Đồng thời, thao tác theo thứ tự của cây khỏe mạnh trước, cây bị bệnh sau.
Luân canh cây trồng hợp lý: Nhiều năm trồng cà chua liên tục sẽ gây ra nhiễm mặn cho đất, mất cân bằng dinh dưỡng cũng như gây thiếu hụt sinh lý. Luân canh giữa cây trồng hợp lý không những giúp cải thiện độ phì nhiêu đất, các chất dinh dưỡng của đất được sử dụng một cách cân bằng, cải thiện môi trường cho cây phát triển, mà đặc biệt còn ngăn chặn virus tấn công bằng cách quay sâu. Virus truyền qua đất và cây bị bệnh, do đó luân canh hợp lý cũng là một phương pháp hiệu quả để ngăn ngừa sự phát sinh và tác hại của bệnh do virus.
Dự tính các tác động
Bộ NN và PTNT cùng với các cơ quan chuyên môn nên thường xuyên cập nhập, cảnh báo về mật độ côn trùng môi giới truyền bệnh virus đến bà con, tránh để mật độ môi giới quá cao, gây bệnh mất kiểm soát, dễ thành dịch thì rất khó khống chế và sẽ gây hại nặng nề đến vụ mùa của bà con.
Bên cạnh đó, cơ quan chuyên môn nên kết hợp với lãnh đạo địa phương thực hiện các buổi tập huấn kỹ thuật, tuyên truyền nâng cao nhận thức cho nông dân về dấu hiệu nhận biết, tác hại cũng như cách phòng trừ đối với bệnh virus cà chua. Đồng thời, tổ chức tiêu hủy nguồn bệnh để giảm nguy cơ bệnh xâm nhiễm lây lan, nhằm hạn chế tối đa thiệt hại cho bà con nông dân.
Biện pháp sinh học
– Bà con có thể sử dụng thiên địch của các loại côn trùng môi giới nên bệnh virus như bọ cánh cứng, bọ trĩ, hoặc nhện…
– Các thể áp dụng thêm biện pháp vật lý: đặt bẫy dính cuộn màu vàng xung quanh vách nhà kính, mật độ là 40 bẫy/1.000 m2 để dẫn dụ cũng như tiêu diệt bọ trĩ, bọ phấn…
– Bệnh khảm virus vô cùng nguy hiểm bà con cần chủ động phòng và xử lý với bệnh bằng cách sử dụng các chế phẩm sinh học phù hợp nhằm tăng sức đề kháng, khả năng miễn dịch của cây.
Biện pháp xử lý bệnh
– Bà con có thể sử dụng luân phiên các loại thuốc trừ sâu trong phòng trừ rầy mềm, bọ trĩ, bọ phấn có chứa hoạt chất như Abamectin, Emamectin, Imidacloprid,…Bà con hãy tham khảo một số thuốc của Nghi Anh như Chim én, Sumo, Bay rầy,…
Thuốc trừ sâu 
– Bà con nên phun khi bệnh chớm phát hiện, khi phun cần đúng liều lượng trên bao bì, lưu ý khi phun cần phun ướt đẫm lá, và khu vực xung quanh gốc để có hiệu quả cao nhất.
Câu hỏi thường gặp
Bệnh Virus phát sinh, phát triển ở giai đoạn nào trên cây cà chua?
Cây bệnh có biểu hiện như thế nào?
Xử lý bằng cách nào?
