Giới thiệu bệnh hại
Khoai tây là cây lương thực quan trọng thứ 4 trên thế giới, chỉ sau lúa mì, ngô, gạo. Khoai tây được xem là cây lương thực không hạt quan trọng nhất với lượng sản xuất hàng năm đạt khoảng 377 triệu tấn (năm 2019), và ngày càng được tiêu thụ nhiều trong ở các thập kỷ gần đây. Ở nước ta, khoai tây đưa vào trồng năm 1890 do người Pháp, sau dần được trồng rộng rãi, chủ yếu tập trung ở khu vực ĐB sông Hồng. Sản xuất khoai tây ở nước ta ở giai đoạn gần đây có những bước tiến triển đáng kể về cả diện tích và năng suất cũng như chất lượng củ.
Tuy nhiên trong sản xuất khoai lang bà con vẫn gặp nhiều vấn đề về sâu bệnh hại, làm ảnh hưởng đến năng suất và chất lượng khoai tây. Trong đó phải kể đến bệnh do Virus gây ra, đặc biệt khoai tây dễ bị lây nhiễm cùng lúc nhiều loại virus làm dẫn đến tổ hợp bệnh nghiêm trọng hơn đối với sự lây nhiễm của virus đơn lẻ. Các loại virus gây hại phức tạp và dẫn đến nhiều thiệt hại lớn trong sản xuất khoai tây như Potato virus X (PVX), Potato virus Y (PVY), Potato Leadoff virus (PVRV), virus Alfalfa MOSAIC Virus (AMV)….
Đối tượng bệnh hại
Virus là tác nhân gây hại phổ rộng, bệnh xuất hiện trên hầu hết cây trồng từ cây lương thực, để các loại rau quả, hoa và cây ăn trái. Một số cây bị bệnh virus phổ biến như khoai tây, khoai lang, các cây họ đậu, cà chua, đu đủ, sắn, ngô, ớt, mía….
Triệu chứng, dấu hiệu bệnh
Khoai tây rất dễ bị nhiễm bệnh từ nhiều loại Virus khác nhau, làm ảnh hưởng năng suất và chất lượng củ. Triệu chứng điển hình của bệnh Virus trên khoai tây là cây bị còi cọc, lá và củ dị dạng hoặc dị tật. Tuy nhiên, các triệu chứng cũng có thể sẽ không thể hiện ra ngoài do thời tiết hoặc tuổi cây.
– Bệnh Virus xoăn lùn: Khi nhiễm bệnh, cây có lá bị xoăn lại, cây khoai còi cọc, thấp lùn xuống. Khi bị nhẹ thì lá sẽ bị nhăn, phiến lá gồ ghề không phẳng và có màu xanh đậm xen kẽ xanh nhạt trông không bình thường, cây thường cho ít củ và bị giảm kích thước.
+ Bệnh do Virus cuốn lá khoai tây (PLRV): Virus thường gây triệu chứng lá biến vàng nhẹ ở các lá non, các lá phía trên ngọn bị cuốn lại có dạng hình ống, hình thìa. Khi cây nhiễm bệnh nặng lá già gần gốc cuốn lại mạnh, cây chuyển sang màu xanh ngà hoặc vàng nhạt, hàm lượng diệp lục bị giảm đáng kể. Đôi khi bệnh làm lá thối dọc theo gân lá và thối củ.
+ Bệnh do virus S (PVS): Các triệu chứng của bệnh do virus này chưa được ghi nhận được đầy đủ, thường trên lá xuất hiện các lốm đốm vàng, dễ bị nhạt màu hoặc có các đốm hoại tử nhỏ.
+ Bệnh do virus Alfalfa MOSAIC Virus (AMV): thường gây ra các vết bệnh màu vàng trên lá, đôi khi có thể làm cây còi cọc, củ bị thối và hoại tử.
– Bệnh virus khảm lá: Trên phiến lá của những cây khoai tây bị bệnh xuất hiện những vết đốm có màu vàng nhạt xen màu xanh tự nhiên của lá tạo nên vết khảm lốm đốm. Lá bị nhỏ lại và hơi biến dạng, mặt lá sẽ hơi gồ ghề, mép lá hoi cong.
+ Bệnh do Virus Y: Virus này thường gây ra các triệu chứng khảm làm nhăn lá. Ở nhiều giống, virus gây hiện tượng chết gân, thâm nâu từng đoạn ở mặt dưới của lá non, đôi khi có cả trên thân và cành. Cây bệnh thường còi cọc, chậm lớn, cả chiều dài và chiều ngang của lá đều bị co hẹp.
+ Bệnh do Virus X: Virus gây nên bệnh khảm lá. Loại này gây hại phổ biến ở Việt Nam, đặc biệt khi cùng lây nhiễm cùng virus A hoặc Y gây nên triệu chứng bệnh hỗn hợp thường rất nặng.
+ Bệnh do virus A: Virus này ít xuất hiện, tác hại không lớn đối với khoai tây ở nước ta. Cây nhiệm bệnh thì có biểu hiện khảm làm lá co rút, mặt lá gợn sóng, ở vài giống khoai tây bị nhiễm Virus A cùng với virus Y hay X sẽ xảy ra hiện tượng chết đỉnh sinh trưởng.
Nguyên nhân phát sinh
– Do virus Y (PVY): Virus thuộc họ Potyviridae. Đây là loại virus gây bệnh phổ biến ở nước ta và được xem là quan trọng nhất trên khoai tây. Có nhiều nghiên cứu cho rằng các chủng PVY gần đây có thể gây hoại tử. Bệnh do virus Y được lan truyền nhờ rệp thông qua việc chích hút cây bệnh và truyền qua cây khỏe (quá trình lan truyền nhanh, thường chỉ vài giây).
– Do Virus cuộn lá (PLRV): Lây truyền nhờ rệp một cách dai dẳng. Bệnh lan truyền chậm, khoảng 24 – 48 giờ.
– Do Virus S (PVS): Virus PVS thuộc nhóm Carlavirus được đánh giá là tác nhân gây bệnh ngày càng phổ biến đối với khoai tây, PVS được lây lan bởi rệp (không bền) (Myzus persicae), hoặc rầy mềm. Bệnh cũng dễ lây truyền qua củ. Bệnh do PVS có khả năng làm giảm đến 20% năng suất.
– Do Virus X (PVX): Virus thuộc họ Flexiviridae. Bệnh do virus PVX chỉ lây truyền qua con đường cơ học tiếp xúc, chủ yếu qua củ giống, cây trồng mà không phải bởi một côn trùng trung gian. Ký chủ phụ thường là các cây họ cà.
– Do Alfalfa MOSAIC Virus (AMV): Bệnh do AMV được lan truyền bởi rệp (không bền). Cỏ linh lăng là ký chủ phụ cho virus này.
Điều kiện phát triển bệnh
– Bệnh virus chủ yếu lây truyền do bọ phấn, rệp, rầy… chích hút từ cây bị bệnh truyền sang cây khỏe hoặc lây nhiễm qua vết thương cơ giới. Do đó mật độ các côn trùng có ảnh hưởng mật thiết đến mức độ bệnh; mật độ bọ phấn, rầy, rệp… càng cao thì tỷ lệ cây bệnh sẽ càng nhiều.
– Mầm bệnh virus không tồn tại lan truyền từ hạt giống hay qua đất.
– Bệnh virus phát triển mạnh ở điều kiện thời tiết ấm áp, nhiệt độ khoảng 20 – 300C, trời nắng nhiều và ít mưa.
Mức độ ảnh hưởng của bệnh
Các bệnh do virus gây hại đến lá làm giảm khả năng quang hợp của khoai tây, khiến cây còi cọc, sinh trưởng kém. Bệnh nặng làm cây không ra củ, hoặc cho ít củ, và dễ bị biến dạng, giảm kích thước thậm chí bị thối, gây thiệt nặng nề về mặt năng suất cũng như chất lượng khoai tây. Đặc biệt khi cây bệnh do sự tổ hợp cùng lúc nhiều loại virus khiến bệnh nặng hơn, thậm chí có thể là mất mùa.
Biện pháp phòng bệnh
Giống
Để phòng ngừa bệnh virus từ giai đoạn đầu bà con nên chọn giống sạch, giống có khả năng kháng bệnh từ các cơ sở uy tín hoặc từ ruộng sạch bệnh. Tuyệt đối không được lấy cũ giống từ các ruộng bệnh nặng ở các vụ trước.
Biện pháp canh tác
– Vệ sinh đồng ruộng trước khi gieo trồng, cũng như sau khi thu hoach.
– Nếu có điều kiện bà con nên gieo ươm cây con trong nhà lưới, điều này giúp ngăn cản sự tấn công của các côn trùng môi giới gây bệnh virus.
– Bón phân cân đối, hợp lý giữa các loại phân. Đặc biệt chú ý không nên bón thừa phân đạm. Vì bón thừa đạm sẽ làm lá phát triển tốt, thân lá mềm, đây là điều kiện cho bọ phấn, rệp, bù lệch tấn công giúp truyền bệnh nhanh.
– Khi phát hiện có cây có biểu hiện bệnh cần tiến hành nhổ bỏ và tiêu hủy xa đồng ruộng tránh bệnh lây lan trên diện rộng.
– Bà con không trồng khoai tây gần những ruộng trồng bầu bí hay cà chua.
– Thực hiện luân canh đặc biệt đối với ruộng thường xuyên nhiễm bệnh. Bà con nên chú ý luân canh với cây khác họ cà (vì cà là ký chủ của vài virus gây bệnh trên khoai tây).
Biện pháp sinh học
– Bà con nên sử dụng các thiên địch để hạn chế mật độ của các côn trùng môi giới gây bệnh như bọ rùa, nhện đỏ,…
– Đặt bẫy dính vàng xung quanh vườn: Bẫy dính có 2 mặt với màu vàng đặc trưng, đồng thời kết hợp chất dẫn dụ sinh học đặc biệt (Pheromone) trộn cùng keo dính sẽ thu hút cực mạnh nhiều loại côn trùng truyền bệnh virus như rầy phấn trắng, rầy xanh, bọ trĩ…
– Bà con cũng có thể sử dụng các chế phẩm sinh học chứa các nấm đối kháng như Metarhizium spp. và Beauveria spp. (nấm xanh và nấm trắng) để kiểm soát và ngăn ngừa bệnh. Do các nấm đối kháng có khả năng ký sinh, xâm nhập và phá hủy các khoang cơ thể rệp, rầy… Các CPSH được sử rộng hiện nay như BS52 – Inset, CNX-RS, Bio HLC….
Biện pháp xử lý bệnh
Bà con có thể sử dụng các thuốc trừ sâu để tiêu diệt côn trùng môi giới chích hút gây hại cho cây như một số sản phẩm điển hình của Nghi Anh: Chim én, Sumo, Bay rầy,…
Thuốc trừ sâu 
Khi sử dụng cần tuân theo hướng dẫn và liều lượng ghi trên bao bì sản phẩm. Nên phun khi bệnh chớm xuất hiện, mật độ côn trùng gây hại còn ít.
Câu hỏi thường gặp
Bệnh virus phát sinh, phát triển ở giai đoạn nào trên cây khoai tây?
Cây bệnh có biểu hiện như thế nào?
Xử lý bằng cách nào?
