Bọ hung đục cành trên cây thanh long

Giới thiệu bệnh sâu hại

Protaetia acuminata là tên khoa học của loài bọ hung đục cành ở thanh long, nhiều nơi còn gọi chúng là bọ ngâu. Chúng phân bố trên toàn thế giới nhưng tập trung nhiều ở những vùng có khí hậu nóng ẩm và có nguồn thức ăn dồi dào như Mexico, Thái Lan, Indonesia, Đài Loan và Việt Nam.

Ấu trùng của bọ hung nở ra ở trong đất, chúng ăn các loại thực vật mục nát và rễ cây. Sau khi thành trùng, chúng bò lên cây thanh long và ăn tất cả các bộ phận của cây, đặc biệt là cành non và nụ hoa. Thanh long bị chúng tấn công sẽ mất sức đề kháng, dễ bị các loài vi sinh vật khác tấn công, hoa bị hỏng khiến tỉ lệ đậu trái thấp. Đôi khi, chúng còn phá hoại trong quá trình cất trữ và vận chuyển.

Đặc điểm hình thái

Vòng đời của bọ ngâu trải qua 4 giai đoạn là trứng, ấu trùng, nhộng và cuối cùng là bọ trưởng thành.

Trứng được đẻ ở trong đất ẩm, mỗi lần khoảng 70 – 100 quả/lần. Con cái sẽ đào hố ở những khu vực có nhiều thực vật mục nát để con non sinh ra là đã có sẵn thức ăn. Trứng có màu trắng hoặc vàng nhạt, kích cỡ siêu nhỏ nên không thể nhìn thấy bằng mắt thường. Phải mất từ 1 – 2 tuần trứng mới nở.

Ấu trùng của bọ ngâu được gọi là sùng đất, luôn cuộn tròn thành dạng chữ C, khi đẫy sức chúng dài khoảng 2 – 3cm. Chúng thường có màu trắng, các chi và cánh chưa rõ ràng. Đầu sẫm màu và có các chấm màu cam dọc 2 bên thân. Giai đoạn này kéo dài 2 tháng và phải trải qua ít nhất 3 lần lột xác. Đây là thời gian chúng ăn rất nhiều, thức ăn chính là gỗ, cỏ rác mục nát, rễ cây,…

Bọ ngâu hoá nhộng sâu trong đất. Kén có màu vàng, dài tầm 1 – 2cm.

Con trưởng thành của bọ ngâu to bằng ngón tay cái người lớn. Cơ thể hình bầu dục, chiều dài khoảng 12 – 17mm, chiều ngang khoảng 8 – 10mm. Chúng có đầu nhỏ, cánh cứng, toàn thân màu đen với nhiều mảng màu trắng.

Đối tượng gây hại

Phạm vi ký chủ của bọ ngâu rất rộng, chúng gây hại hơn 100 loại cây trồng, đặc biệt là các loại cây ăn quả như thanh long, xoài, nhãn, vải, ổi, bưởi,…

Triệu chứng gây hại

Thanh long bị bọ ngâu gây hại thường còi cọc, cành non và nụ hoa thường bị cắn nham nhở. Đầu cành thường xuất hiện các đốm trắng. Nếu mật độ bọ ngâu lớn, bà con có thể dễ dàng thấy chúng tập trung thành từng bầy lớn vây quanh nụ. Các cành già cũng sẽ bị sâu đục thành từng lỗ to bằng đầu ngón tay và ăn rỗng bên trong.

Đặc điểm sinh thái

Bọ hung đục cành gây hại nhiều nhất vào giai đoạn thanh long ra nụ, tạo trái và đọt non. Con trưởng thành thường kiếm ăn vào ban đêm, tầm khoảng 19 – 23 giờ là khung giờ chúng bay đi tìm mồi nhiều nhất.

Sâu non sống trong đất sẽ làm hỏng bộ rễ khiến cây còi cọc, cành úa vàng. Khi thành trùng, chúng bò lên cây và đục cành, ăn nụ và cắn trái non.  Chúng thường bị thu hút bởi mùi hoa quả lên men và mùi phân chuồng chưa qua xử lý.

Thiên địch

Ký sinh

–         Ong bắp cày Tiphia paralella: Đây là một loại ong bắp cày nhỏ, chúng đào sâu xuống đất để tìm ấu trùng của bọ hung và đẻ trứng vào đó. Ong non sẽ ăn thịt ấu trùng bị ký sinh và tiếp tục tìm kiếm ấu trùng trong đất.

–         Ong vò vẽ Scolia vollenhoven: Đây cũng là một loài ong ký sinh trên ấu trùng. Loài ong này có đầu và râu màu cam, thân màu đen và cánh trước nâu sẫm.

Săn mồi

Tắc kè: Chúng thường ẩn nấp trong bóng tối và dùng chiếc lưỡi nhanh nhạy bắt côn trùng. Ước tính mỗi ngày chúng có thể ăn thịt từ 4 – 5 con bọ trưởng thành.

Biện pháp phòng bệnh

Biện pháp canh tác

Canh tác mật độ hợp lý: Thanh long là cây ưa sáng, cây cần rất nhiều ánh sáng vì vậy bắt buộc phải trồng thưa với mật độ từ 900 -1100 trụ/ha, cây cách cây 3 – 3,5m, hàng cách hàng 3,5 – 4m.

Thường xuyên tỉa cành tạo tán cho thanh long: Loại bỏ những cành già, cành khuất bên trong, giữ lại những cành đã cho trái vụ trước, để lại những cành non bên ngoài để nuôi chồi. Các cành phải được phân bố tròn đều để hứng được nhiều nắng. Khi cành dài 1,2 – 1,5m thì tiến hành cắt đọt để cành bụ và nhanh cho trái.

Sắp xếp lại cành nhánh: Trong quá trình sinh trưởng, các cành nhánh có thể bị mọc lệch về một phía. Vì vậy bà con cần chỉnh lại để cây cân đối, nhận được nhiều ánh sáng, cần nhẹ tay để cành không bị gãy.

Kiểm tra các cành sau các đợt thu quả, cần cắt ngắn các cành phát triển quá dài để trái không chạm xuống đất, vết cắt cần cách mặt đất tối thiểu 40cm.

Ủ gốc khi bước vào mùa khô: Sử dụng rơm, mụn dừa, hoặc bèo lục bình đắp quanh gốc để giữ ẩm, hạn chế cỏ dại và bổ sung chất hữu cơ cho đất.

Tưới tiêu: Thanh long là cây chịu hạn tốt nên không cần tưới thường xuyên. Dựa theo độ ẩm và kết cấu đất nên tưới 3 – 7 ngày/lần.

Xới và vun gốc thường xuyên, khoảng 15 ngày thực hiện 1 lần. Việc này có thể tiêu diệt ấu trùng bọ ngâu sống trong đất, đồng thời giúp đất thoáng khí, kích thích hệ rễ phát triển.  

Các loại phân hữu cơ, đặc biệt là phân chuồng phải được ủ cẩn thận để loại bỏ mọi mầm bệnh còn tồn tại trong đó. Tốt nhất nên ủ cùng các chế phẩm sinh học có chứa nấm đối kháng Trichoderma để tiêu diệt vi sinh vật gây hại, cung cấp lợi khuẩn và cân đối dưỡng chất.

Bón phân: Mỗi trụ thanh long cần 20 – 30kg phân chuồng 1 năm, bón vào đầu và cuối mùa mưa. Phân hoá học nên bón vào giai đoạn trước khi ra hoa, nuôi nụ và nuôi trái.

Kiểm dịch thực vật

Vệ sinh đồng ruộng sạch sẽ: Thu dọn và tiêu huỷ toàn bộ cỏ dại, quả rụng. Bắt buộc dọn toàn bộ xác thực vật ủ gốc trước khi bước vào mùa mưa. Tuyệt đối không được để các đống ủ hữu cơ, gỗ mục nát ở trong vườn bởi đây là thứ thu hút bọ hung đến đẻ trứng.

Sử dụng các biện pháp thắp đèn, tỉa cành để thúc đẩy cây ra hoa kết quả đồng loạt.

Kiểm tra cẩn thận các lô trái cây, nông sản đến từ các vùng miền khác. Việc này giúp ngăn chặn bọ ngâu xâm nhập thông qua hàng hoá gây hại.

Thường xuyên theo dõi kiểm tra cây để phát hiện các triệu chứng của bọ ngâu, nhất là thời gian từ tháng 4 đến tháng 6 hàng năm.

Biện pháp sinh học

Trồng xen cúc vạn thọ trong vườn để xua đuổi bọ hung. Thái nhỏ cúc vạn thọ và trộn vào đất cũng ngăn ấu trùng bọ ngâu đến quấy phá.

Trồng xung quanh vườn các loại hoa màu sắc rực rỡ để thu hút ong đến vườn. Tuy nhiên, không được trồng hoa hồng vì đây là một trong những cây ký chủ của bọ hung đục cành.

Sử dụng thuốc trừ sâu khi cần thiết và đúng theo hướng dẫn của nhà sản xuất.

Biện pháp xử lý bệnh

Kinh nghiệm truyền thống

–       Có thể dùng tay bắt bọ ngâu vì chúng di chuyển khá chậm.

–     Sử dụng bẫy hố dẫn dụ: Đào hố cách xa vườn, đổ xác thực vật, hoa quả chín để dụ dỗ bọ trưởng thành đến đẻ trứng. Sau đó trộn vôi bột và lấp hố để diệt trứng hoặc đốt bỏ để diệt cả bọ trưởng thành.

Biện pháp hoá học

Sử dụng thuốc trừ sâu khi mật độ sâu tăng cao: khoảng 10 con ấu trùng trong 1m2 đất hoặc 7 – 8 con/cây. Cần sử dụng luân phiên để tránh tình trạng kháng thuốc. Các hoạt chất được phép dùng để tiêu diệt bọ ngâu là Abamectin, gốc permethrin,…Bà con hãy tham khảo một số loại thuốc trừ sâu của Nghi Anh như Thánh sầu, Chim én, Đại bàng, Lửng mật,…

Câu hỏi thường gặp