Giới thiệu bệnh hại
Lúa gạo là cây lương thực quan trọng hàng đầu tại Việt Nam cũng như trên thế giới. Lúa gạo là nguồn thực phẩm hàng ngày cho con người và rất nhiều loại vật nuôi khác. Việt Nam là một trong số những nước xuất khẩu gạo hàng đầu thế giới, vậy nên ngành nông nghiệp lúa gạo Việt Nam vừa đem lại nguồn lương thực vừa đem lại kinh tế cho đất nước cũng như cho nhiều bà con nông dân. Trồng lúa gạo rất phổ biến tại Việt Nam tuy nhiên trong quá trình canh tác, đặc biệt là vào những mùa thời tiết nóng ẩm thường xuất hiện rất nhiều sâu bệnh hại trong đó có bọ xít đen cắn phá hại lúa. Bọ xít đen hay còn gọi là bọ xít hôi, có tên khoa học Scotinophara Tarsalis.
Đặc điểm hình thái
Bọ xít đen là loài gây hại trên cây lúa. Vòng đời của bọ xít đen trung bình 50 đến 60 ngày, chia làm 5 tuổi: giai đoạn trứng từ 4 đến 7 ngày, giai đoạn bọ non 40 đến 45 ngày, trường thành đến khi sinh sản 10 đến 15 ngày.
Bọ xít đen trưởng thành dài khoảng 7 đến 8 mm, bề ngang 5 đến 6 mm, có màu đen, thân hình lục giác, hai bên đốt ngực có gai nhọn nhỏ li ti, có mắt màu đỏ nhạt, chân và râu màu xám tro. Mỗi con cái trưởng thành có thể đẻ khoảng 200 trứng thành từng ổ 10 đến 15 trứng. Bọ xít đen đẻ trứng ở phần gân lá lúa gần mặt nước.
Ấu trùng bọ xít đen mới nở có màu đỏ nâu, không cánh, trên lưng có chấm đen, ấu trùng lớn dần màu càng thẫm hơn. Thời gian trưởng thành khoảng 1 tháng.
Đối tượng gây hại
Bọ xít đen gây hại chủ yếu trên các giống lúa trồng tại Việt Nam. Ngoài ra, bọ xít đen còn gây hại trên cây ngô (bắp) và một số loại cỏ khác.
Dấu hiệu, triệu chứng bệnh hại
Bọ xít non hoặc trưởng thành đều gây hại cho cây lúa bằng cách chích hút nhựa cây làm cho cây lúa héo vàng, cây thấp lùn, kém phát triển, kém ra bông. Những vết cắn của bọ xít đen làm cho lá và thân cây lúa úa vàng. Hạt lúa bị bọ xít cắn phá thường bị lép, lửng, nếu dịch hại quá nặng sẽ gây ra cháy cục bộ, toàn thân cây bị khô héo và chết từng khóm lúa. Điều này làm ảnh hưởng nặng nề đến năng suất và chất lượng lúa.
Đặc điểm sinh thái
Ở Việt Nam, bọ xít đen tuy là dịch hại tương đối ít phổ biến song cũng gây ra những thiệt hại đáng kể cho bà con nông dân. Ở Miền Bắc bọ xít đen thường xuất hiện ở các vùng bán sơn địa như Thái Nguyên, Tuyên Quang, Hoà Bình… Ở Miền Nam, bọ xít đen lại thường xuất hiện ở những vùng đầm lầy trùng thấp như Đồng Tháp Mười, Long An, Tiền Giang…
Bọ xít đen xuất hiện ít nhất trong vụ lúa Đông Xuân từ tháng 11 đến tháng 3 hàng năm, xuất hiện nhiều hơn trong vụ Hè Thu từ tháng 4 đến tháng 7, tháng 8. Chúng phát triển mạnh khi thời tiết nóng ẩm, trời nắng có mưa xen kẽ khiến không khí nhiều độ ẩm hơn. Vào mùa đông lạnh, chúng thường ẩn nấp trong các khe đất và các bụi cỏ ven bờ, đợi khi điều kiện thích hợp thì bay ra hại lúa. Bọ xít đen xuất hiện và gây hại nhiều hơn tại các ruộng nhiều nước, sạ dày và thích hợp với giống lúa dài ngày.
Bọ xít đen gây hại nặng nhất ở giai đoạn lúa đẻ nhánh rộ đến ra đòng và tập trung chích hút ở phần thân cây lúa. Ấu trùng khi nở theo từng đàn, di chuyển chậm chạp từ mép lá xuống gốc lúa. Bọ xít đen là loài sợ ánh sáng, hoạt động chủ yếu về tối đêm và những ngày trời râm mát. Chúng di chuyển lên trên thân và ngọn để hại lúa. Vào những ngày trời nắng, chúng ẩn nấp dưới gốc hoặc dưới các mặt lá để chích hút nhựa. Vào những ngày trời râm, ít nắng, con trưởng thành và con non đều bò lên để hút nhựa cây khiến cây mất hết chất dinh dưỡng.
Thiên địch
Một số các loài thiên địch của bọ xít đen có thể kể đến như sau:
Loài bắt mồi:
Bọ ngựa: là loài thiên địch rất nhanh nhạy và linh hoạt, chúng là một trong số ít loài côn trùng đủ nhanh để có thể bắt được ruồi và muỗi. Chúng nhanh chóng có thể tiêu diệt bọ xít bằng cách bắt bọ xít trưởng thành và bọ xít non làm mồi. Ngoài ra thức ăn yêu thích của bọ ngựa còn là ruồi muỗi và một số loại sâu.
Ếch nhái: Ếch nhái là các loài lưỡng cư có tập tính bắt ruồi muỗi và côn trùng làm thức ăn. Ếch nhái có lưỡi nhanh và linh hoạt để bắt mồi
Loài ký sinh:
Các loài ong ký sinh Telenomus Triptus, Nixon, Mmicrophanurus… có thể đẻ trứng vào vật chủ. Trứng ong sẽ phát triển lớn dần và phá huỷ vật chủ là những quả trứng hay ấu trùng bọ xít đen
Nấm ký sinh Paecilomyces farinosus: Nấm ký sinh trên trứng và ấu trùng bọ xít đen khiến chúng ngừng phát triển, từ đó hạn chế số lượng bọ xít phá hại cây lúa
Biện pháp phòng bệnh
Bọ xít đen là một bệnh hại ít phổ biến nhưng những năm gần đây, số lượng bọ xít đen cũng tăng dần và gây hại nặng hơn trên cây lúa cũng như các cây trồng khác. Phòng bệnh hơn chữa bệnh, vì vậy bà con nông dân cần tập trung phòng bệnh cho ruộng lúa bằng các phương pháp như sau.
Biện pháp giống: Ưu tiên lựa chọn những giống lúa ngắn ngày vì các giống dài ngày thường bị bọ xít phá hại hơn. Chọn những cây giống phát triển to khoẻ, không có dấu hiệu nhiễm bệnh và loại bỏ sớm những cây có mầm bệnh để hạn chế lây lan.
Biện pháp sinh học: Bảo vệ quần thể các loài thiên địch của bọ xít đen. Khi sử dụng thuốc trừ sâu cần lưu ý đến mật độ và ảnh hưởng của các quần thể này.
Biện pháp canh tác:
Vệ sinh sạch sẽ ruộng trồng và làm sạch cỏ trong ruộng và ven bờ để hạn chế mầm bệnh lây lan
Cấy sạ với mật độ vừa phải, tránh quá dày khiến bọ xít dễ sinh sôi phát triển hơn
Bón phân cân đối, hợp lý giúp cây lúa tăng sức đề kháng hơn
Thường xuyên kiểm tra ruộng lúa để kịp thời phát hiện các sâu bệnh hại
Biện pháp xử lý bệnh
Khi phát hiện thấy bọ xít xuất hiện trong ruộng, bà con cần kịp thời xử lý như sau:
Biện pháp thủ công
Cung cấp nước đảm bảo độ ẩm cho ruộng
Ở những cánh đồng có hệ thống thoát nước thuận tiện, khi tới thời kỳ bọ xít đẻ trứng có thể hạ mực nước trong ruộng xuống thấp để bọ xít đẻ trứng thấp hơn. Sau đó tăng mực nước trong ruộng lên cao và ngâm trứng bọ xít trong nước, giữ mực nước cao ngập trứng để tiêu diệt trứng bọ xít.
Có thể sử dụng bẫy tanh hôi để bắt bọ xít: dùng lá xoan băm nhỏ trộn với nước giải hoặc các loại cua, ốc, hến đập nhỏ để làm bẫy. Đặt bẫy này ở các mô quanh bờ ruộng để nhử bọ xít, khi chúng đến tìm thức ăn sẽ bị ngộ độc chết.
Biện pháp hoá học: Khi mật độ bọ xít trong ruộng tăng cao (quá 5 con/bụi) bà con nông dân cần tiến hành phun thuốc trừ sâu để diệt trừ, phun sát gốc lúa lúc trời mát để đạt hiệu quả cao. Bà con hãy tham khảo một số sản phẩm điển hình của Nghi Anh như Thánh sầu, Chim én, Sumo, Đục quả,…
Thuốc trừ sâu 
Câu hỏi thường gặp
Cây lúa bị bọ xít đen tấn công có biểu hiện gì?
Thiên địch của chúng là loài nào?
Xử lý bệnh bằng cách nào?
