Những vùng trồng hành tỏi tại Việt Nam gặp khó khăn với bệnh hại do dòi đục thân lá gây ra trong những năm vừa qua. Những cây hành tỏi đang xanh tươi trở nên héo úa và gục chết chỉ trong vòng vài ngày kể từ khi phát hiện có dòi trong vườn bởi dấu hiệu của bệnh hại này trước khi diễn ra gần như không có và tốc độ gây hại là rất nhanh khiến bà con nông dân không kịp xử lý. Chính vì mức độ nguy hiểm như vậy, một số kiến thức về loài sâu hại này và các biện pháp phòng ngừa, xử lý cần được trang bị.
Giới thiệu về sâu hại
Dòi đục thân lá là một trong những loại côn trùng gây hại phổ biến ở vườn hành, tỏi có thể làm giảm nghiêm trọng đến hiệu quả trồng và năng suất của cây.
Dòi đục thân, lá có tên khoa học là Delia Antiqua, thuộc họ Anthomyiidae và bộ Diptera. Trứng của dòi đục thân, lá thuôn dài khoảng 1mm, màu trắng, được xếp thành từng nhóm trên lá, thân, củ của cây hành, tỏi. Ấu trùng là những con dòi màu trắng dài khoảng 2mm, phần trước hơi vàng, bên trong màu đen với thời gian sống khoảng 3-4 ngày. Mỗi đợt ấu trùng có xu hướng giữ lại với nhau và tạo ra các lỗ lớn bên trong củ của cây ký chủ. Nhiều trường hợp chỉ ở một củ nhưng có tới 50 con dòi đục. Trong khoảng 20 ngày, ấu trùng sẽ lột xác ba lần và dài khoảng 1 cm. Nhộng hình bầu dục, dài khoảng 1.5mm và rộng 0.7mm có màu nâu đỏ đến nâu sẫm. Nhộng thường phân bố của vị trí cuối cuống lá hoặc ở bên dưới mặt đất. Khi trưởng thành, chúng có kích thước từ 3-5mm, có màu xám nhạt, trong đó có chân màu đen, cánh trong suốt và mắt kép màu nâu. Loài dòi đục thân lá này giống với ruồi nhà khi trưởng thành, đặc biệt con đực có dọc trên bụng.
Đặc điểm hình thái
Trứng của loài dòi đục thân lá hành tỏi trưởng thành tồn tại trong đất và cả bên trong củ hành, tỏi giống. Trứng được đẻ xếp thành từng nhóm trên thân lá, củ của cây ký chủ và gần mặt đất xung quanh gốc cây.
Sau khi cây tỏi phát triển, trứng nở ra thành ấu trùng và tấn công vào bộ rễ của cây ký chủ hoặc sẽ bò ra bọc lá và đi tới phần hẹ của lá cây hành tỏi. Ấu trùng còn gọi là sâu non (dòi) dài khoảng 2mm màu trắng trong với phần trước vàng và ruột bên trong màu đen.
Sau khoảng 3-4 ngày, vào cuối chu kỳ phát triển, ấu trùng phát triển thành nhộng trong lòng đất, có độ dài khoảng khoảng 1,5 mm và rộng 0,7 mm. Chúng thường sinh sống ở vị trí cuối của cuống lá hoặc dưới mặt đất nói mà ấu trùng phát dục. Nhộng sẽ trồi lên mặt đất và phát triển thành ruồi.
Trưởng thành của loài dòi đục thân lá hành tỏi là loài ruồi có chân màu đen, cánh trong suốt, mắt kép màu nâu và dài khoảng 3-5 mm. Giai đoạn này chúng sẽ bay đi và những con cái sẽ tiếp tục đẻ trứng trên kẽ lá, trong thân cây hành tỏi hoặc dưới đất gần thân cây và thế hệ tiếp theo được phát triển, phá hoại cây, tấn công rễ và củ của cây ký chủ.
Đối tượng gây hại
Dòi đục thân lá đúng như cái tên chúng thường gây hại trên thân, lá và củ của các loại hành, tỏi, hẹ tây và một số loài cây có hoa khác. Cây con của các loại hành tây và tỏi tây có thể bị ảnh hưởng nghiêm trọng vì đặc tính của chúng khi có thể bị mỏng đi. Khi cây bị tấn công, trong điều kiện ẩm ướt, lá của các loại cây này bắt đầu chuyển sang màu vàng và củ nhanh chóng bị thối rữa nghiêm trọng.
Triệu chứng gây hại
Các triệu chứng ban đầu của sự tấn công do dòi đục thân lá hành tỏi xuất hiện thường là cây sẽ bị vàng và héo các lá bên ngoài, hoặc nghiêm trọng hơn là toàn bộ cây bị đổ. Ngay từ giai đoạn sâu non, chúng đã xâm nhập vào củ và đục các mô thịt bên trong, làm cho hành tỏi bị tổn thương. Từ đó, nước và chất dinh dưỡng sẽ không thể đi vào, tạo cơ hội cho các vi khuẩn, nấm xâm nhập từ các hốc bị đục. Đối với lá hành tỏi, khi mới ra đọt non đã bị sâu tấn công, sau vài ngày có thể lan tới tận gốc làm lá tỏi héo úa, thậm chí chết hàng loạt.
Dòi khi trưởng thành sẽ chính hút và đẻ trứng trực tiếp bên trong thân cây, sau đó nở thành rất nhiều con. Chúng ăn hết diệp lục của lá, ăn xuống gốc khiến không thể tạo củ. Nếu vườn hành tỏi nhiễm nặng hơn 70 – 80%, người trồng bắt buộc phải phá bỏ, trồng lại với diện tích ít hơn.
Đặc điểm sinh thái
Dòi đục thân lá hành tỏi xuất hiện mạnh mẽ vào tháng 6 và tháng 7. Từ tháng 5, nhộng đan xen đẻ trứng ở lá non hoặc gần gốc cây ký chủ. Trứng nở trong vòng vài ngày, mỗi con cái có thể đẻ hơn 200 quả trứng và nở ra những con dòi không đầu, không chân và màu trắng di chuyển được. Chúng có thể đi từ cây này sang cây khác, phát triển dần dần cho đến sau khoảng 3 tuần thì đạt khoảng 10mm. Từ tháng 9 đến tháng 4, nhộng sẽ ngủ đông trong đất và thế hệ tiếp theo sẽ lại xuất hiện vào tháng 5 hoặc tháng 6. Lúc này, ấu trùng chui vào gốc cây để ăn mô mềm, và tiếp tục các thế hệ tiếp theo như vậy 2 lần mỗi năm. Tuy nhiên, ở những nơi ấm áp, dòi đục thân lá phát triển nhanh hơn và có thể phát triển thế hệ thứ ba.
Thiên địch của dòi đục thân lá hành tỏi
Những loài thiên địch của dòi hành tỏi bao gồm chim, nhím và bọ đất, bọ cánh cứng, ong bắp cày
– Săn mồi
+ Bọ đất trú đông bên ngoài cây trồng và sẽ tái xâm nhập vào mùa xuân để giúp kiểm soát sâu bệnh trên cây. Nó là loài săn mồi, cung cấp mức độ kiểm soát cơ bản đối với nhiều loại sâu bệnh, chẳng hạn như trứng ruồi và ấu trùng. Hơn nữa, chúng cũng hiệp đồng tác động với các thiên địch khác.
+ Ngoài ra còn có loài ruồi ăn dòi
– Ký sinh: Có các loài ong ký sinh khác nhau, trong đó có ong bắp cày tấn công con mồi bằng cách phát nọc độc để làm bất động con mồi ở các cơ quan đẻ trứng của loài đó.
Biện pháp phòng
Kỹ thuật canh tác
– Thường xuyên vệ sinh đồng ruộng, cày xới đất, làm cỏ đặc biệt là những loài cỏ lá rộng mà sẽ có khả năng ký chủ phụ của ruồi
– Luân canh trồng hành tỏi cùng một số loại cây trồng khác họ
– Bà con không nên trồng kết hợp hành với tỏi trên cùng một thửa ruộng hoặc trồng 2 vụ cây liền nhau
– Nên trồng cây đúng thời vụ, bón phân cân đối và đảm bảo nhiệt độ tốt cho môi trường xung quanh của cây
– Chọn giống tốt có khả năng chống chịu cao, tránh dùng các cây đã bị bệnh
– Trồng cây với mật độ thích hợp, luôn để vườn thông thoáng
Kiểm dịch thực vật
– Phát hiện và tỉa các lá bị dòi đục bằng cách đem chôn để giảm thiểu nguồn lây
– Có thể dùng bẫy dính hoặc lưới để bẫy ruồi trưởng thành
Biện pháp sinh học
Nên sử dụng kết hợp các chế phẩm vi sinh để tăng lượng vi sinh có lợi cho đất, giúp phân hủy chất hữu cơ, tăng khả năng kháng bệnh cao cho cây.
Biện pháp xử lý bệnh
Kinh nghiệm truyền thống
– Nếu phát hiện có dòi đục thân lá trong vườn, bà con nên phát triển các loại thiên địch.
– Sử dụng các thuốc trừ sâu sinh học hoặc các loại tự chế từ ớt, tỏi, hành… vừa tốt cho cây vừa an toàn cho môi trường
Biện pháp hóa học
Khi dòi gây hại phát triển mạnh, bà con cần sử dụng các thuốc hóa học có tính thấm sâu để phun. Một số sản phẩm điển hình của Nghi Anh như Sumo, đục quả,…
Thuốc trừ sâu
