Hiện nay, các vườn cây ăn trái đang bước vào giai đoạn quả già, đây cũng là thời điểm mà một số đối tượng sinh vật hại như: ngài chích hút, rệp, nhện đỏ, rầy mềm,…đang có xu hướng phát sinh, gây hại mạnh. Trong đó, đặc biệt Ngài chích hút là một trong những đối tượng khá nguy hiểm, chúng gây hại làm quả bị khô, rụng, ảnh hưởng đến năng suất, chất lượng quả nếu không có biện pháp ngăn chặn kịp thời.
Để bà con nông dân chủ động phòng trừ ngài chích hút đạt hiệu quả, bài viết này sẽ giới thiệu rõ hơn về triệu chứng gây hại và một số đặc điểm hình thái, đặc điểm sinh học, tập tính gây hại của ngài chích hút và biện pháp xử lý phù hợp.
Giới thiệu sâu bệnh
Tên khoa học: Othreis fullonia
Họ: Noctuidae
Bộ: Lepidoptera
Một vài loại ngài chích hút khác như: Eudocima salaminia, Ophiusa coronata, Rhytia hypermnestra…
Ngài hút quả cây có múi là sâu hại quan trọng đối với cây ăn quả ở các vùng nhiệt đới và cận nhiệt đới từ châu Phi đến khu vực Đông Nam Á, Australia và khu vực Thái Bình Dương. Ngài trưởng thành gây hại chủ yếu ở giai đoạn quả chín và đang trong quá trình chín trên nhiều loại cây ăn quả. Chúng ảnh hưởng nghiêm trọng đến chất lượng quả và năng suất thu hoạch mùa vụ.
Đặc điểm hình thái
Ngài chích hút cây ăn quả trưởng thành phải trải qua 4 giai đoạn sau đây :
Giai đoạn hình thành trứng: trải qua từ 2-3 ngày
Giai đoạn hình thành sâu non: từ 18-22 ngày, lúc này ấu trùng mới nở có màu xanh nhạt, khi lớn có màu nâu tối và có thêm 2 chấm màu trắng trên lưng.
Giai đoạn hình thành nhộng: từ 16-18 ngày, nó có màu đen.
Giai đoạn hình thành ngài trưởng thành: có thể sống trên 10 tuần. Ngài chích hút có kích thước tương đối lớn, có thân dài 35-38mm, sải cánh rộng khoảng 85 – 90mm. Cánh trước màu nâu nhạt và có một đường cong từ đỉnh cánh xiên qua buồng giữa cánh xuống đến gốc mép sau tạo thành một mảng hình tam giác nâu tím. Mép trước cánh màu nâu, phía trong màu nâu nhạt, cánh sau màu vàng nhạt và phần rìa cánh sau có màu đen, giữa cánh sau lại có một đốm đen hình chữ “C”. Vòi chích hút mạnh, chóp vòi nhọn, hóa cứng có nhiều ngạnh gai và lông cứng dọc theo 1/3 chiều dài của vòi chích.
Đối tượng gây hại
Thường gây hại ở các loại cây ăn quả khác nhau như: cam, quýt, bưởi,…
Triệu chứng của bệnh hại
– Ngài chích hút quả để lại những đốm vàng trên quả, quả bị hại thường bị khô cứng, ít nước, bị hại nặng có thể sẽ thối và rụng.
– Ngoài ra, những vết thương này là cơ hội cho nhiều loại nấm bệnh như Fusarium spp., Colletotrichum spp.,…xâm nhập, tấn công gây hại, làm cho quả bị thối và bị rụng rất nhanh, gây thất thu rất lớn cho nhà vườn do nó ảnh hưởng đến chất lượng quả thu hoạch.
– Trái lúc mới bị hại rất khó phát hiện, thường đến vài ngày sau vết chích thâm lại, tạo vầng thâm đen xung quanh thì lúc này mới dễ phát hiện. Ngài hút chích quả rất thích những trái lớn, mỏng vỏ và chứa nhiều nước. Nhưng bên cạnh đó khi hiếm thức ăn, đói quá thì ngài có thể chích luôn cả những trái non.
Đặc điểm sinh thái
– Vòng đời: trứng khoảng 2-3 ngày, sâu non khoảng 18-22 ngày, nhộng khoảng 16-18 ngày và con trưởng thành thì có thể sống hơn 10 tuần.
– Trung bình một con cái đẻ khoảng 30-32 trứng rải rác trên lá cây leo hoang dại chứ không cố định tại một điểm bất kì nào.
– Ngài chích hút quả gây hại ở các giai đoạn nhưng chủ yếu gây hại nhiều nhất là vào giai đoạn trưởng thành. Ngài thường hoạt động vào ban đêm, tầm từ 6-7 giờ tối chúng bắt đầu bay từ rừng, cây bụi đến những vườn cây ăn quả có múi để bắt đầu gây hại. Nó gây hại chủ yếu từ 7-10 giờ đêm, tầm khoảng 4-5 giờ sáng thì chúng lại bay khỏi vườn cây ăn quả.
– Ngài hút chích quả gây hại bằng cách châm vòi hút trực tiếp vào quả để hút dịch của trái, đặc biệt là trái mọng nước. Những quả bị hại lúc mới rất khó phát hiện do vết chích còn nhỏ, sau vài ngày vết chích đổi màu thi sẽ dễ phát hiện hơn.
– Tác hại của ngài chích hút quả cây có múi còn làm cho các vi sinh vật, nấm gây bệnh có cơ hội tấn công làm thối và rụng quả. Vườn có quả rụng nhiều sẽ có mùi hôi thối. Tuy nhiên ngài chích hút rất không ngoan, chúng sẽ không thích ăn lại loại quả đã bị hỏng này nhưng chính cái mùi của quả thối lại có tác dụng thu hút ngài từ xa bay đến.
– Thời gian ngài gây hại chủ yếu là tầm từ tháng 8 – 10.
– Ngài hút chích quả gây hại cả trực tiếp lẫn gián tiếp đến cây ăn quả:
Gây hại trực tiếp: Ban đầu nó tạo vết thương trên quả làm cho vùng mô tương ứng vị trí bị chích hút hoàn toàn bị khô đi. Quá trình chích hút xảy ra như sau: khi tìm ra quả nó chích hút được, ngài sẽ dò tìm vị trí thích hợp để chọc vòi vào bên trong trái tới tận phần thịt của quả để lấy nhiều dịch nhất, sau đó ngài chích hút dịch của quả. Nếu nhận thấy vị trí này không thích hợp, nó sẽ rút vòi ra và tìm vị trí khác phù hợp hơn. Vết chích là 1 lỗ tròn, có đường kính khoảng từ 1/2 – 3/4 mm. Khi mới bị chích thì rất khó phát hiện vết đục, có thể dùng tay bóp nhẹ để nhận biết nếu có dịch trái chảy ra từ lỗ đó và thường vài ngày sau vỏ quả xung quanh vết chích bị mềm. Do vậy nên các vi khuẩn xâm nhập làm quả hư thối và rụng.
Gây hại gián tiếp: Do có vết hở ở quả nên cây dễ bị hại, bị bội nhiễm bởi nhiều loại vi sinh vật khác như: các loại nấm (Fusarium spp., Colletotrichum spp., Oospora spp…) và vi khuẩn cũng như các loại ruồi. Khi xâm nhập, tấn công vào trong trái, các đối tượng này làm quả bị thối rất nhanh. Vết chích lúc đó sẽ có màu nâu và vùng xung quanh vết chích sẽ có màu nhạt, mềm hơn lúc đầu. Những quả bị hại sẽ rụng 1 tuần ngay sau đó. Chúng thường có mùi hôi thối, tuy ngài không thích ăn nhưng mùi này lại có tác dụng thu hút các ngài đến đây.
Thiên địch
Thiên địch của ngài hút chích quả cây có múi chính là ong mắt đỏ sống ký sinh. Thông thường giai đoạn trứng thường bị ký sinh bởi ong Trichogramma chilonis, thời điểm này ong ký sinh phá hủy trứng làm cho trứng không phát triển được vì vậy ngăn chặn được sự trưởng thành của ngài. Và giai đoạn ấu trùng bị ký sinh bởi Winthemia caledonia…
Biện pháp phòng bệnh
– Thường xuyên vệ sinh vườn cây ăn quả sạch sẽ, phát quang hết những bụi rậm, cỏ dại… diệt dây leo (ký chủ phụ) để hạn chế nơi trú ẩn, sinh sống của ngài.
– Phải kiểm tra thường xuyên vườn cây để kịp thời phát hiện ngài trưởng thành. Nếu thấy chúng thì lập tức dùng đèn pin hoặc đèn ắc quy chiếu sáng và dùng vợt bắt và nên tầm từ 6 giờ tối đến 10 giờ đêm sẽ dễ bắt hơn.
– Lợi dụng đặc tính của ngài trưởng thành là rất thích mùi hôi chua thối đặc trưng của những quả bị chúng gây hại, vì thế có thể đặt bẫy thức ăn bằng cách dùng quả chín như: cam, chín,…rồi trộn với thuốc trừ sâu (vị độc, tiếp xúc hoặc lưu dẫn đều được) và đặt trong vườn cây tầm 5-10 bẫy/ha để dụ thu hút con trưởng thành đến tiêu diệt. Lưu ý là nên đặt bẫy ở những cây xung quanh vườn, đặc biệt nơi phía gần rừng hoặc nhiều cây bụi, bụi râm, tránh treo bẫy ở giữa vườn.
– Nếu có điều kiện thời điểm cây ra quả da lươn thì nên bọc quả lại bằng những loại bao chuyên dùng để tránh bị ngài chích.
Biện pháp xử lý bệnh
– Dùng thiên địch ký sinh để tiêu diệt trứng.
– Khi phát hiện có dấu hiệu thì lập tức phun sản phẩm có hoạt chất diệt trừ côn trùng miệng chích hút như Emamectin hay một số hoạt chất khác. Bà con có thể tham khảo sản phẩm của Nghi Anh như Thánh sầu, Sumo, Đục quả, Lửng mật,…
Thuốc trừ sâu
