Có một loại thức ăn vẫn đang được bạn dùng mỗi ngày, nó là nguồn cung cấp năng lượng thiết yếu của đại đa số người dân Việt Nam. Bạn biết đó là gì chứ? Vâng, không còn đáp án nào chính xác hơn là cơm. Cơm được sản xuất từ đâu? Chắc chắn ai cũng dễ dàng trả lời là từ cây lúa. Theo nhiều nghiên cứu của các nhà khoa học thì cây lúa có nguồn gốc xuất phát từ một giống lúa hoang có ở Trung Quốc cách đây 8200-13000 năm. Sau nhiều quá trình thuần hóa và biến đổi đã tạo ra được giống lúa gạo đạt năng suất tối ưu để cung cấp cho nhu cầu ăn uống của con nguồn. Cho nên dần dần giống lúa gạo ấy được lan rộng sang Đông Á rồi phát tán tới Đông Nam Á. Lúa là sản phẩm thô qua quá trình nấu tạo thành cơm giữ vai trò cung cấp năng lượng lớn nhất cho con người, bình quân lượng tiêu thụ là 180 – 200 kg gạo/ người/ năm tại các nước châu Á, khoảng 10 kg/ người/ năm tại các nước châu Mỹ. Ở Việt Nam với dân số trên 80 triệu, 100% người Việt Nam sử dụng lúa gạo làm lương thực chính. Thế nên ,chúng ta hay nói lúa là một trong số những loại thuộc nhóm cây lương thực vô cùng quan trọng. Riêng với đất nước ta, lúa còn là niềm tự hào vì nó mang ý nghĩa văn hóa, một nền văn minh lúa nước lâu đời. Chưa dừng lại ở đó, loại cây lương thực này còn giúp Việt Nam vào top thế giới về sản lượng xuất khẩu gạo. Đó là những bước đi, kết quả, thành tựu vô cùng tự hào và hãnh diện của nước ta. Tuy nhiên, cuộc sống chưa bao giờ là dễ dàng cả, việc trồng trọt cũng thế. Trong quá trình trồng lúa, có vô số bệnh phát sinh và có cả bệnh do nhện gié mang lại. Hôm nay, chúng ta hãy cùng nhau tìm hiểu về loại sinh vật gây bệnh này nhé.
Giới thiệu về sâu bệnh
Nhện gié có tên khoa học là Steneotarsonemus spinki Smiley, lúa bị nhện gié tấn công thường hay được gọi là mắc bệnh cạo gió. Nhện sở hữu kích thước rất nhỏ do vậy rất khó phát hiện bằng mắt thường. Theo nhìn nhận và nghiên cứu cho biết rằng nhện gié gây hại cho lúa ở mọi giai đoạn từ khi gieo mạ đến trổ chín, có thể nói nhện gié xuất hiện và tấn công lúa quanh năm. Bệnh ảnh hưởng trên mọi bộ phận của cây lúa như bẹ lá, gân lá, gié lúa và trong hạt lúa. Chúng tấn công lúa bằng cách chích hút nhựa cây để lại nhiều sọc dài màu nâu tím bên ngoài bẹ lá.
Đặc điểm hình thái của sâu bệnh
Nhện trưởng thành có kích thước rất nhỏ chỉ khoảng từ 0,2 đến 1mm. Chúng có thân hình trong suốt hoặc màu nâu sáng, gồm 8 chân. Kết quả so sánh cho thấy cơ thể con đực thường ngắn hơn con cái, cặp chân sau cũng thường to hơn con cái và được chúng sử dụng như một chiếc kẹp để tự vệ. Những loài có sức gây hại cao thường đi đôi với số lượng bầy đàn lớn, thực tế đã phản ánh điều này vì nhện cái có khả năng đẻ được 50 trứng riêng lẻ tại bẹ lá phía trên mặt nước, trứng có hình bầu dục, màu trắng đục, những trứng không được thụ tinh sẽ nở ra nhện đực. Nhện gié có vòng đời từ 10 đến 13 ngày, trứng sinh trưởng trong 1-2 ngày, nhện non phát triển tầm 4-5 ngày, nhện trưởng thành tồn tại trong giai đoạn này từ 5-6 ngày. Nhện non có cơ thể nhọn, dài, chỉ có 3 cặp chân. Nó ngừng hoạt động trong khoảng 1 ngày trước khi chuyển sang giai đoạn trưởng thành, và khi đó nhện non không thể tự di chuyển được nên phải nhờ con đực trưởng thành mang đi.
Đối tượng gây hại
Con người luôn muốn những thứ tự ưu tiên và trở thành người đặc biệt của ai đó. Nhưng lúa thì không muốn như vậy. Bởi nhện gié là loại sinh vật bám riết lấy lúa tạo ra bệnh hại và chỉ gây hại ở mỗi lúa, gây ra nhiều áp lực đối với người nông dân. Đối tượng ký chủ chính là lúa nước và ngoài ra thì nhện gié cũng có thể sống ký sinh ở lúa dại.
Triệu chứng và biểu hiện của sâu hại
Khi lúa còn nhỏ, nhện gié chích hút bên ngoài bẹ hoặc vị trí tiếp giáp giữa bẹ với thân cây. Vết hại lúc đầu là những dấu chấm trắng, vàng. Về sau những vết bệnh ban đầu lan rộng tạo thành những đám dài và rộng trông như vết cạo gió màu nâu hoặc nâu đen. Đến giai đoạn lúa làm đòng, nhện gié bắt đầu đục trong và sống ở khoang mô bẹ lá và gân lá. Nó tạo thành nhiều sọc dài màu tím chạy dọc theo bẹ lá khiến cho lá có màu thâm đen. Khi lúa trổ chín, nhện gié càng tăng sức mạnh cũng như phạm vi gây hại, nó tấn công nhiều bộ phận như bẹ lá, gân lá, thân, bông và cả hạt. Khi số lượng nhện gié gia tăng, mật độ cao, chúng bò lên bông lúa và chích hút cuống bông, cuống gié và bông lúa trước khi trỗ. Ở thời kỳ lúa làm đòng mà bị nhện gié tấn công mạnh sẽ làm lúa không trổ thoát, hạt lúa bị biến dạng méo mó, lép lửng nhiều, màu nâu đen lốm đốm hoặc thâm đen đều trên cả hạt. Các bông lúa bị hại sẽ mọc thẳng đứng vì phần lớn số hạt bị lép làm giảm năng suất, cây không trĩu hạt nên lúa sẽ không cong, rủ xuống như bình thường. Và một đặc điểm nhân biết nữa đó là khi bị nhện gié tấn công, trên cây lúa thường xuất hiện các vết thương cơ giới. Trên hạt lúa bị nhện gié gây hại thường bị biến dạng cong queo, lép hoàn toàn, lửng hoặc cũng có thể bình thường. Vỏ trấu dễ thấy bị biến màu hoàn toàn hoặc lốm đốm nâu đến nâu đen. Những hạt lép hoàn toàn chỉ có đài hoa, nhị, nhuỵ bị biến màu, khô teo và nâu đen.
Đặc điểm sinh thái của sâu hại
Nhện gié sống tập trung trong bẹ lá lúa phần trên mặt nước, khi mật độ tăng cao chúng bò lên bông lúa. Loài vật gây hại này còn có thể cư trú bên trong vỏ trấu của hạt lúa. Khi trú ẩn trên hạt giống chúng có thể bị chết bởi nhiệt độ nóng, lạnh trong kho, thùng hoặc chết bởi thuốc khử trùng. Chưa dừng lại ở đó, nếu không có thức ăn, tất cả các pha nhện gié vẫn có khả năng tồn tại tốt trong nước. Nhện gié trưởng thành có khả năng tồn tại trong nước lâu nhất là 23 ngày (con cái sống dài hơn con đực), nhện non 25 ngày, trứng và nhện non không di động đều có khả năng nở (tỷ lệ nở bình quân 94,33%) và lột xác ở trong môi trường nước. Nhện gié phát triển mạnh khi nhiệt độ giao động từ 28oC – 30oC, ẩm độ cao 96%. Tại những mức nhiệt độ thấp hơn, chúng phát triển chậm hơn.
Thiên địch của sâu hại
Dù có sức tấn công đáng gờm nhưng mạnh đến đâu vẫn sẽ có yếu điểm và bị khuất phục bởi những thế lực khác. Chính xác như thế, thiên địch của nhện gié là bọ trĩ (bù lạch) đen, nhện nhỏ bắt mồi, ong nội ký sinh, các loài nhện trong họ Phytoseiidae, bộ ve bét Acarina hay Amblyseius taiwanicus và Lasioseus parberiesei,… có tác dụng khống chế sự phát triển của nhện gié một cách rất hiệu quả. Ví dụ như, ong ký sinh sẽ khiến cho con nhện rời bỏ bầy đàn rồi sống một mình. “Loài ong ký sinh có thể thao túng hành vi của nhện đã được các nhà khoa học quan sát trước đó, song không phải ở mức độ phức tạp như thế này”, Philippe Fernandez-Fournier đã nói về phương thức tấn công của loài ong nội ký sinh như vậy.
Biện pháp phòng bệnh
Đối với chân ruộng thường xuyên bị nhện gié gây hại nặng, sau thu hoạch cần rải rơm đốt đồng kỹ trước khi làm ruộng, chuyển sang vụ mới. Cày lật gốc rạ (vùi hết tàn dư cây lúa và tránh lúa chét mọc; đốt hết tàn dư đối với những ruộng vụ trước bị hại nặng), làm sạch cỏ bờ nhằm để nhện không có nơi trú ngụ. Cho đất nghỉ từ 10 đến 15 ngày. Khâu làm đất cần chú ý để đất được làm kỹ, nhuyễn, san phẳng mặt ruộng trước khi gieo cấy. Nếu vùng thường xuyên có nhện gié gây hại nặng thì nên luân canh với cây họ đậu, cắt đứt nguồn ký chủ, đồng thời làm tăng độ phì của đất. Sử dụng giống lúa xác nhận, uy tín (có bao gói và địa chỉ rõ ràng), có khả năng kháng bệnh tốt. Và tất nhiên không sử dụng các giống thường bị nhện gié hại nặng kết hợp với lưu ý là không sạ dày. Chú ý bón phân cân đối, hợp lý, không bón thừa đạm (cụ thể: 80 – 90 N; 40 – 60 P2O5; 30 – 50 K2O (kg nguyên chất/ ha)). Luôn giữ mức nước thích hợp cho từng giai đoạn sinh trưởng của lúa, không để khô. Đặc biệt, thăm đồng thường xuyên, theo dõi sự xuất hiện gây hại của nhện gié, quan trọng nhất là giai đoạn từ khi lúa làm đòng đến trỗ (35 – 60 ngày sau gieo, cấy). Nên áp dụng biện pháp quản lý dịch hại tổng hợp (IPM), áp dụng ba giảm ba tăng. Song song đó cầm bảo vệ thiên địch trong ruộng lúa, một số loài nhện (như nhện bắt mồi lasioseius sp) và ong nội ký sinh có khả năng kiềm chế một số nhện gié.
Biện pháp xử lý bệnh
Khi lúa bị nhện gié tấn công có thể sử dụng các chế phẩm sinh học có khả năng khống chế nhện hại hiệu quả. Nếu trường hợp bệnh bùng phát trên diện rộng và đang ở mức độ nguy hại cao thì sử dụng một số thuốc hóa học có tác dụng tiếp xúc, vị độc các loài sâu hại miệng chích hút để tiêu diệt nhanh chóng nhện gié,…Bà con có thể tham khảo sản phẩm trừ sâu của Nghi Anh như Sumo, Thánh sầu, Tia sét, Lửng mật,… chú ý cần phun đủ lượng nước từ 400 – 600l/ha để nước thuốc thấm vào bẹ lá mới diệt được nhện.
Thuốc trừ sâu 
Câu hỏi thường gặp
Cây lúa bị nhện gié gây hại có biểu hiện gì?
Thiên địch của chúng là loại nào?
Xử lý bệnh bằng cách nào?
