Những năm gần đây, sầu riêng là một loại trái cây đang được ưa chuộng. Sản lượng cùng diện tích trồng sầu riêng ở miền Tây, khu vực Tây Nguyên và các vùng lân cận đang không ngừng tăng lên. Sầu riêng là một loại cây rất nhạy cảm, chúng dễ bị nhiễm nấm bệnh và các loại sâu rầy tấn công. Chính vì vậy, trong quá trình trồng và chăm sóc cây sầu riêng, bà con thường xuyên gặp phải tình trạng sâu rầy phá hoại làm rụng đọt non, lá non hàng loạt gây ảnh hưởng đến năng suất và chất lượng của trái sầu riêng cho thu hoạch. Đặc biệt là loài rầy nhảy, đây được xem là một vấn đề nhức nhối không thể tránh khỏi cho bà con canh tác sầu riêng. Vậy làm thế nào để hạn chế tối đa rầy nhảy xuất hiện trên vườn và biện pháp xử lý nào tối ưu nhất để kiểm soát kịp thời loài rầy nhảy này. Mời bà con cùng chúng tôi tìm hiểu qua bài viết sau.
Giới thiệu rầy nhảy
Rẩy nhảy hay rầy phấn còn có tên khoa học là Allocaridara malayensis (Crawford), chúng thuộc họ nhà rầy nhảy (Psyllidae) và Bộ cánh đồng (Homoptera). Đây được ghi nhận như một loài gây hại chính cho cây sầu riêng ở Thái Lan, Indonesia và Philippines. Dạo thời gian gần đây, khi Việt Nam rộ lên phong trào thâm canh cây sầu riêng với diện tích lớn, bà con mới ghi nhận tình trạng bệnh xuất hiện ngày càng nhiều với tần suất bệnh xuất hiện tăng.
Đặc điểm hình thái của rầy nhảy
Rầy nhảy (rầy phấn) là côn trùng gây hại rất nguy hiểm cho vườn sầu riêng của bà con. Ở điều kiện thời tiết nóng ẩm như ở Việt Nam, tình trạng rầy sinh sôi và phát triển càng thêm phức tạp. Vòng đời của chúng khá ngắn (khoảng 14 – 21 ngày) và tấn công rất nhanh nên để kiểm soát tốt được chúng là một vấn đề nan giải đối với bà con. Vòng đời của rầy nhảy bao gồm các giai đoạn sau :
– Giai đoạn 1 (Trứng):
Trứng của rầy nhảy được con trưởng thành đẻ thành từng ổ khoảng 12 – 14 quả, nằm trong mô lá non gập lại chưa mở ra (lá mũi giáo). Trứng màu vàng nhạt, hình bầu dục, đầu hơi nhọn, rất nhỏ, khoảng 1mm, ban đầu chúng có màu vàng nhạt sau chuyển dần sang màu nâu. Bà con có thể quan sát nhận biết trứng rầy bằng cách để lá non tiếp xúc với ánh sáng mặt trời và sự hiện diện của các vòng màu vàng hoặc nâu trên lá chính là ổ trứng của chúng.
– Giai đoạn 2 (Ấu trùng):
Ấu trùng rầy nhảy dài khoảng 1-2 mm, ở giai đoạn bà con hay gọi chúng với cái tên rầy phấn. Ấu trùng một tuổi có màu vàng và di chuyển rất nhanh chậm rãi. Bước sang 2 tuổi chúng có một lớp lông tơ nhỏ màu trắng ở mép bụng, bắt đầu được bao phủ bởi một lớp sáp trắng. Từ 3 – 5 tuổi,chúng có sợi sáp trắng rất dài ở cuối đuôi.
– Giai đoạn 3 (Thành trùng) :
Thành trùng hay con trưởng thành chính là rầy nhảy có kích thước khoảng 2.5 – 3 mm. Chúng có màu nâu nhạt, phần cánh trong suốt . Chúng chính là những con ấu trùng ở giai đoạn 3 – 5 tuổi. Ấu trùng ở giai đoạn từ 3 đến 5 tuổi thụ động và chúng di chuyển rất nhanh nên bà con hay gọi chúng với cái tên rầy nhảy.
Đối tượng rầy nhảy gây hại
Rầy nhảy gây hại trên tất cả các giống cây sầu riêng hiện nay kể cả các giống ngoại nhập. Chưa có tài liệu nghiên cứu nào ghi nhận giống sầu riêng kháng được loại rầy này. Loại rầy này thường bám trên các lá non và hút nhựa cây và chất dinh dưỡng để sinh sôi, phát triển làm hư hại phần lá non. Từ đó cây phát triển kém và cho năng suất thấp, chất lượng quả kém.
Dấu hiệu nhận biết rầy nhảy xuất hiện và gây hại
Mật độ rầy cao khi sầu riêng ra đọt và lá non, rầy non thường tụ tập trên các lá non mới nhú chưa xòe ra. Những con rầy trưởng thành tập trung gây hại mặt dưới lá non. Khi lá đã trở nên già chúng không còn gây hại nữa mà có thể nhảy sang cây trồng khác để ẩn nấp chờ đợt lá non khác để tiếp tục đẻ trứng gây hại.
Những lá bị rầy nhảy tấn công thường có những đốm nhỏ màu vàng, sau đó lá khô dần và rụng xuống, một số bà con thường nhầm căn bệnh do rầy tấn với các bệnh nấm nên xảy ra tình trạng điều trị không đúng thuốc.
Loài rầy này còn thải ra một loại mật ngọt và tạo điều kiện cho nấm bồ hóng phát triển mạnh, ảnh hưởng lớn đến quá trình quang hợp và phát triển của lá. Nếu cây đang mang trái sẽ làm đen trái và trái nhỏ, cơm sượng không đạt chất lượng.
Đặc điểm sinh thái
Cả con trưởng thành và ấu trùng rầy non đều tấn công lá non gây hại, chúng thường tập trung chủ yếu ở mặt dưới lá và tấn công bằng cách chích hút nhựa ở mặt dưới lá non, chồi non. Từ đó làm cho các lá xuất hiện chấm vàng nhỏ li ti, làm cho lá không phát triển, bị biến dạng, cháy mép lá dần dần khô và rụng.
Loài rầy nhảy này phát triển mạnh trong mùa khô. Chúng lây lan nhanh từ vườn này sang vườn khác nhưng khi vào mùa mưa thì mật độ rầy giảm nhanh đáng kể. Tuy nhiên chúng vẫn có thể bùng phát và gây hại nếu bà con chủ quan, lơ là trong quá trình chăm sóc
Tuy chỉ tấn công gây hại trên cây sầu riêng nhưng những con rầy trưởng thành có thể nhảy sang các cây trồng khác để trú ngụ nên bà con rất khó để phát hiện và tiêu diệt hoàn toàn được chúng.
Thiên địch của loài rầy nhảy
– Loài bắt mồi: Một số loài như bọ xít, bọ rùa, kiến sư tử (Chrysopidae, Neuroptera) có con mồi là rầy nhảy và ấu trùng của rầy nhảy. Chúng thường đi tìm và tiêu diệt loài rầy nhảy gây hại, vì vậy trong tự nhiên cần bảo vệ chúng để hạn chế tình trạng rầy nhảy gây hại.
– Loài ký sinh: ong thuộc họ Encyrtidae (Hymenoptera) có khả năng ký sinh và hút dinh dưỡng ở trứng rầy làm trứng bị hư hại không nở được. Tuy nhiên, số lượng thiên địch và tốc độ ký sinh của chúng rất nhỏ không thể áp đảo với tốc độ bùng phát của rầy. Vì vậy bà con vẫn cần thiết sử dụng các biện pháp khác để can thiệp kiểm soát dịch bệnh.
Biện pháp phòng bệnh
– Khi trồng sầu riêng bà con nên trồng với mật độ thích hợp, khoảng cách được khuyến cáo hợp lý cho bà con là 8mx8m hoặc 10mx10m để tạo sự thông thoáng trong vườn và hạn chế sự lưu trú của rầy. Những vườn sầu riêng đã lớn bà con cần cắt tỉa cành nhánh, làm thông thoáng tán cây, sau mỗi vụ thu hoạch phải loại bỏ cỏ dại và cành sau khi tỉa ở trên vườn.
– Trong quá trình chăm sóc bà con cần bón phân thúc hợp lý cho cây. Tránh tình trạng cây ra đọt non rải rác nhiều đợt, từ đó có thể dễ dàng kiểm soát tình trạng gây hại của rầy nhảy
– Thường xuyên thăm vườn để phát hiện rầy sớm từ đó có biện pháp can thiệp kịp thời
– Bà con có thể sử dụng bẫy dính màu vàng hoặc bẫy đèn để bầy con trưởng thành bởi đặc tính của những con rầy trưởng thành rất thích màu vàng.
– Sử dụng chế phẩm BT (bacillus thuringiensis) hoặc các chế phẩm sinh học từ thiên nhiên như vi sinh ngâm tỏi ớt, bồ hòn, …Tuy nhiên phương pháp này cần thực hiện liên tục và mang lại hiệu quả không hiệu quả cao.
– Vào mùa khô khi tiến hành tưới nước cho cây, bà con cũng có thể sử dụng vòi nước áp lực cao để tưới lên các ngọn non. Biện pháp này vừa có thể rửa trôi các lứa rầy non và trứng của chúng. Ngoài ra, bà con cần đảm bảo vườn cây luôn đủ độ ẩm để cây phát triển một cách tốt nhất.
Biện pháp xử lý bệnh
Nếu mật độ rầy cao (tỉ lệ trên 50% đọt non, lá nhiễm rầy hoặc từ 20% đọt non, lá trở lên có trứng của rầy) thì bà con nên sử dụng các loại thuốc có hoạt chất diệt trừ rầy phổ rộng được bộ nông nghiệp cấp phép như Abamectin, Emamectin, cypermethrin, Imidacloprid,…để phun lên cây
Khi cây bắt đầu nhú lá non như mũi giáo, bà con tiến hành phun phòng trừ 1 lần. Lần phun tiếp theo vào khoảng 14 – 16 ngày sau, khi mà lá non đã xoè ra. Các loại thuốc điển hình của Nghi Anh bà con có thể tham khảo như Chim én, Sumo, Đại bàng, Lửng mật, Bay rầy, Tia sét,…
Thuốc trừ sâu
Để tiết kiệm công lao động, bà con có thể pha chung các loại phân để phun cùng các loại thuốc diệt rầy trong các đợt phun nhằm đạt hiệu quả cao. Các sản phẩm của Nghi Anh như Amin, Ado, Tonik,…
Phân bón lá
Lưu ý:
– Trong quá trình phun,bà con cần phun đều 2 mặt của lá và phun kỹ và các đầu lá non chưa xoè để tiêu diệt hoàn toàn trứng cũng như ấu trùng rầy nhảy
– Vì rầy nhảy có tính kháng thuốc khá cao nên trong quá trình sử dụng thuốc, bà con cần thường xuyên luân phiên các loại thuốc có hoạt chất khác nhau để hạn chế tính kháng thuốc của rầy nhảy.
