Giới thiệu sâu bệnh
Ruồi đục lòn hay còn được gọi là sâu vẽ bùa
Tên khoa học: Liriomyza spp., Liriomyza trifolii
Họ: Agromyzidae
Bộ: Diptera
Hiện nay, bệnh ruồi đục lòn đã phát sinh và gây hại nhiều khu vực ở nước ta trong những năm gần đây, khiến nhiều bà con gặp khó khăn trong mùa màng. Nó thuộc loài côn trùng đa thực nên việc phòng trừ chúng đôi khi cũng gặp không ít khó khăn, do nguồn thức ăn phù hợp cho chúng liên tục có mặt trên đồng ruộng, nên việc diệt trừ nó không hề đơn giản.
Sâu vẽ bùa này thường gây thành dịch hại vào thời kỳ đầu mùa khô, thường bắt đầu từ thời kỳ cây có lá bánh tẻ trở đi.
Những cây bị sâu bệnh hại sẽ khiến lá có màu vàng, khô, do mất diệp lục nên khả năng quang hợp kém khiến cho cây cà chua bị còi cọc, cho năng suất rất thấp, ảnh hưởng đến năng suất hoạch.
Đặc điểm hình thái
Vòng đời của ruồi đục lòn trải qua 4 giai đoạn sau:
Trưởng thành là thời điểm hình thành loài ruồi cực kỳ nhỏ, dài khoảng 2-3 mm, màu đen bóng. Nhưng một phần cơ thể nó gồm cả phiến mai trên ngực có màu vàng. Mắt kép có màu đen bóng, cánh trước có chiều dài là 1,4 mm, chiều rộng là cỡ 0,6 mm và cánh sau của nó thoái hóa còn cực kỳ nhỏ có màu vàng nhạt. Phần bụng và chân có rất nhiều lông, chân màu vàng, đốt chày và đốt bàn màu đen, bàn chân có 5 đốt, trong đó đốt cuối có 2 móng cong màu đen. Một con ruồi (thành trùng) có tuổi đời trung bình khoảng 25-30 ngày.
Trứng cực kỳ nhỏ có màu trắng hồng, tròn, màu trắng trong, sắp nở thì có màu vàng nhạt và có đường kính khoảng 0,2 mm.
Sâu non dạng dòi có màu vàng trong,lúc này hình dạng nó không đầu, không chân, phần trước hơi vàng, ruột bên trong có màu đen.
Ấu trùng thường có chiều dài khoảng 2 mm, màu vàng nhạt khi vừa mới nở nhưng sau đó sẽ chuyển sang màu vàng đậm. Cơ thể của mỗi ấu trùng gồm có 10 đốt, miệng có dạng móc câu màu đen, thời gian phát triển của ấu trùng khoảng từ 3-4 ngày.
Nhộng thường có chiều dài 1,5 mm và chiều rộng là 0,7 mm, thời gian phát triển của nhộng khoảng từ 6-8 ngày. Nhộng có màu nâu vàng, dính trên lá, thân cây chỗ cuối đường đục hoặc rơi xuống mặt đất.
Đối tượng gây bệnh
Đối tượng cây trồng bị hại: dưa leo, dưa gang, cà chua, bầu bí, ớt, đậu tương, đậu trắng, khoai tây…
Triệu chứng bệnh hại
– Ruồi đục lòn nó phát sinh quanh năm, gây hại trên nhiều lên nhiều loại cây trồng
– Ấu trùng (dòi) đục lòn ăn phần thịt lá giữa 2 mặt lá tạo thành những đường ngoằn ngoèo màu trắng (trông giống như vẽ bùa). Nếu bị hại nặng những đường đục này sẽ trở nên dày đặc hơn tạo thành những đám lớn có màu trắng xanh hoặc màu nâu bóng, với diện tích vết đục có thể lên tới 50% diện tích của phiến lá, làm cho phiến lá bị biến dạng, mép lá bị uốn cong lên phía trên, nếu nặng hơn nữa thì mép lá có thể bị cuốn lại như một cái ống, mép lá trở nên khô dần, mất diệp lục, khả năng quang hợp kém khiến cho cây cà chua bị còi cọc, cho năng suất thấp. Những lá bị hại nặng như thế này có màu vàng, khô, làm giảm quang hợp của cây khiến cây sinh trưởng kém, ảnh hưởng đến năng suất.
– Chính những vết thương do dòi đục này nó tạo điều kiện cho các loài nấm và vi khuẩn xâm nhập gây hại cây trồng khiến cây bị bệnh nặng hơn và nhiễm những bệnh khác nữa.
Đặc điểm sinh thái
– Thành trùng (sâu hại) thường hoạt động vào thời điểm từ 7-9 giờ sáng và 4-5 giờ chiều. Nó dùng bộ phận đẻ trứng rạch nhiều lỗ, các lỗ đục thường xuất hiện ở chóp lá hay dọc theo bìa lá, các trứng nở ra dòi đục lòn giữa biểu bì lá thành những đường hầm ngoằn ngoèo, lúc đầu đường đục nhỏ, càng lúc lỗ đục càng to dần cùng với sự phát triển của ấu trùng, làm lá bị khô và làm giảm diện tích quang hợp của lá, khiến cây còi cọc, yếu ớt. Và ở cuối của các đường hầm này thường có một con ấu trùng dài khoảng 2-3 ly và đường đục của nó thường nhỏ bằng sợi chỉ, cũng có khi lớn đến vài ly là cao nhất.
– Sâu đục lòn thường gây thành dịch hại vào đầu mùa khô, xảy ra từ giai đoạn cây có lá bánh tẻ bắt đầu trở đi. Đây là giai đoạn hoạt động quang hợp của lá rất mạnh, vì thế nếu bà con không phát hiện sớm và có biện pháp diệt trừ kịp thời thì chỉ khoảng từ 5-7 ngày sau là cây đã mất sức rất nặng, quả cà chua sẽ bị mất rất nhiều chất dinh dưỡng để phát triển làm ảnh hưởng rất nhiều đến năng suất mùa vụ.
– Khi trưởng thành dòi đục thủng biểu bì chui ra ngoài và làm nhộng trên mặt lá hoặc ở các bộ phận khác của cây, không thì chúng sẽ buông mình xuống đất hình thành nhộng.
Thiên địch
Có 2 loại thiên địch của ruồi đục lòn là :
+ Thiên địch ký sinh: Những loài ong thuộc họ Chalcidoidea và Ichneumonidea ký sinh trên sâu non và nhộng, tỉ lệ kí sinh của chúng có thể lên đến 70-80%. Chúng ký sinh bằng cách thọc ống dẫn trứng và đẻ trứng gần chỗ sâu non ký chủ, sau đó chúng cắn thân ký chủ và ăn dịch của sâu ký chủ chảy ra ngoài hoặc phá hủy trứng của sâu bệnh, chặn cơ hội sinh trưởng của ruồi đục lòn.
+ Thiên địch bắt mồi: Có thể dùng thiên địch kiến vàng Oecophylla smaragdina để xử lý sâu bệnh đây là 1 biện pháp có hiệu quả phòng trị sâu vẽ bùa rất cao.
Biện pháp phòng bệnh
Để phòng ngừa bệnh ruồi đục lòn có hiệu quả cao thì cần áp dụng tổng hợp nhiều biện pháp lại với nhau chẳng hạn:
– Trước khi trồng nên chọn giống cà chua có tính kháng bệnh cao và nên thực hiện luân canh.
– Vệ sinh đồng ruộng thường xuyên, thu gom và tiêu hủy tàn dư cây trồng trước và sau khi trồng cà chua.
– Quan sát và cắt bỏ những lá già hay lá bị dòi đục nặng để tập trung tiêu hủy chúng ngăn chặn mầm bệnh gây hại.
– Tích cực tỉa cành cho vườn cây thông thoáng, giúp cho cây ra đọt non tập trung, tránh tình trạng cây ra đọt non rải rác và kéo dài vì đây tạo điều kiện cho sâu bệnh phát sinh, phát triển và gây hại vì có nguồn thức ăn nhiều và liên tục.
– Bón phân và tưới nước đầy đủ, đúng liều lượng để cây cà chua phát triển tốt bù đắp lá bị dòi gây hại, và để có sức kháng bệnh.
– Nên phủ đất trồng cà chua bằng màng phủ nông nghiệp – mang lại hiệu quả khá cao cho chất lượng cây trồng.
– Kết hợp sử dụng thiên địch là biện pháp an toàn và hiệu quả nhất để hạn chế ruồi đục lòn gây hại cho cây. Bà con cần bảo vệ, nhân nuôi tạo điều kiện cho thiên địch phát triển, hạn chế phun thuốc hóa học để bảo vệ thiên địch có lợi.
– Tăng cường dùng các loại phân bón hữu cơ vi sinh bởi vì ngoài việc cung cấp đầy đủ các chất dinh dưỡng cho cây nó còn cung cấp các chất kháng sinh tự nhiên giúp nâng cao sức đề kháng của cây trồng, giúp cho cây trồng phát triển tốt, lá phát triển to, lớp biểu bì dày khiến sâu non khó xâm nhập vào lá, hạn chế được ruồi đục lòn gây hại
Biện pháp xử lý
- Biện pháp sinh học: sử dụng thiên địch của sâu bệnh
– Dùng ong ký sinh-Encarsia formosa hoặc kiến vàng để diệt trừ sâu bệnh.
- Biện pháp hóa học:
– Lập tức phun thuốc để phòng trừ khi phát hiện vết vẽ bùa trên lá cà chua nhằm hạn chế sự lây lan vết bệnh hại cho cây. Sử dụng thuốc gốc lân hoặc gốc cúc kết hợp với dầu khoáng hoặc các loại gốc điều hòa sinh trưởng, các thuốc có chứa hoạt chất như Permethrin, Abamectin,…
– Ruồi đục lòn có vòng đời ngắn, với lại chúng lại sinh sản rất nhiều nên chúng rất nhanh quen thuốc. Vì thế, bạn nên thường xuyên thay đổi loại thuốc để tránh sâu bệnh bị lờn thuốc.
– Bà con hãy tham khảo một số sản phẩm của Nghi Anh như Thánh sầu, Chim én, sumo, Đại bàng, Lửng mật,…
Thuốc trừ sâu 
Câu hỏi thường gặp
Cây cà chua bị ruồi đục lòn gây hại có biểu hiện gì?
Thiên địch của chúng là loại nào?
Xử lý bệnh bằng cách nào?
