Giới thiệu bệnh sâu hại
Sâu đục dây khoai lang có tên khoa học là Omphisa anastomasalis. Chúng phân bố rộng rãi ở khu vực Đông Nam Á và Nhật Bản. Ở nước ta, loài sâu đục dây khoai lang gây hại chủ yếu tại miền Trung và miền Nam, khu vực miền Bắc ít thấy xuất hiện.
Sâu đục dây khoai lang tấn công trong suốt thời kỳ sinh trưởng và phát triển của cây. Dây giống có trứng sâu là một trong nguồn bệnh ban đầu. Khi đã bị sâu ký sinh, cây càng phân nhánh thì sâu càng có thể đục từ nách lá vào nhánh. Nghiêm trọng hơn, sâu còn có thể đục vào cuống củ khiển củ không thể phát triển. Vết đục của sâu ngăn cản cây vận chuyển nước, chất dinh dưỡng đi nuôi cây. Nếu không tiêu diệt sâu kịp thời, cây sẽ héo dần và chết.
Đặc điểm hình thái
Trứng sâu hình cầu dẹt, màu xanh lục, được đẻ từng quả rải rác hoặc thành từng cụm 2 – 3 quả ở dưới mặt lá hoặc trên dây khoai.
Sâu dài cỡ 24 – 27mm, khi mới nở có màu trắng sữa, sau chuyển thành màu hồng hoặc màu nâu nhạt. Trên đốt thân có nhiều u lồi màu nâu.
Nhộng thuộc dạng màng, dài khoảng 12 – 15mm. Lúc mới thành nhộng có màu đỏ, sau đó đậm dần thành màu cánh dán và được bao bọc bởi một lớp kén tơ màu gỉ sắt.
Sâu trưởng thành là một loại bướm đêm có thân dài 15mm, sải cánh rộng 35mm, thân có các vệt màu nâu đen trên cánh trắng. Trên thân và cánh có các vết đen xếp thành hai hình vòng cung, đầu là tâm vòng cung. Vòng cung thứ nhất nằm ở giữa các cánh, vòng thứ hai nằm ở mép cánh, vòng thứ nhất đậm màu hơn vòng thứ hai Có hai u lồi hình chóp ở hai bên sườn đốt cuối bụng. Con cái lớn hơn con đực.
Đối tượng gây hại
Sâu gây hại trên khoai lang và thực vật thuộc họ Bìm bìm như rau muống, bìm bìm, tóc tiên,…
Triệu chứng gây hại
Sâu non mới nở sẽ ăn lớp biểu bì trên mặt lá và một phần nhu mô, sau đó bò xuống lá và đục vào nhánh gần nhất. Sâu sẽ tấn công vào dây khoai, chúng đục hướng về phía gốc tạo thành một đường hầm trong dây, khiến dây khoai phình to, không thể vận chuyển chất dinh dưỡng. Vì thế khi bị sâu xâm nhập, lá sẽ bị vàng, thủng lỗ chỗ, dây khoai phình to. Phía dưới gốc có nhiều phân màu nâu đen. Cây chậm lớn, còi cọc và có thể chết. Nếu sâu hại vào thời kỳ đầu sinh trưởng sẽ khiến cây không thể hình thành củ.
Đặc điểm sinh thái
Đây là loài sâu ưa nhiệt độ cao và không khí khô, vì vậy, chúng thường gây hại vào cuối vụ Đông Xuân, vụ Xuân hè và đầu vụ Hè Thu. Con cái sẽ đẻ từng trứng đơn lẻ hoặc một cụm 2 – 3 trứng màu xanh lục xuống mặt dưới của lá. Sâu non mới nở sẽ ăn biểu bì và một phần nhu mô của lá, sau đó chúng sẽ đục vào nhánh lá gần nhất. Sâu sẽ tạo một đường hầm trong dây khoai hướng dần về phía gốc, đôi lúc đục vào củ.
Thiên địch
Ký sinh
– Ong kén ký sinh (Stenpbracon nicevilei): Loài ong này có màu nâu vàng với 3 vạch đen ở cánh trước và 2 băng đen trên bụng. Ống trứng thường dài gấp đôi cơ thể con cái. Chúng thường hoạt động trên ruộng khô, tìm và đẻ trứng lên sâu đục dây. Khi trứng nở, ấu trùng ong sẽ hút dinh dưỡng của sâu.
Bắt mồi
– Bọ đuôi kìm (Chelisoches variegatus): Đây là một loại bọ có cánh nhưng ít bay mà chủ yếu là bò. Chúng bò rất nhanh và sử dụng gọng kìm để bắt sâu đục dây. Chúng có vòng đời trung bình 76,8 ngày, con cái có khả năng đẻ 70 – 100 trứng, nhân nuôi đơn giản. Sức ăn của chúng rất lớn, ước tính một con bọ có thể tìm bắt và tiêu diệt 6 – 7 con sâu/ngày.
Biện pháp phòng bệnh
Kỹ thuật canh tác
Chọn giống sạch bệnh, khoẻ mạnh: Không lấy dây giống hoặc củ giống từ những ruộng khoai đã bị sâu hại hoành hành. Xử lý hom giống bằng cách ngâm dây đã chọn vào dung dịch thuốc trừ sâu Cazinon 50ND trong 30 phút trước khi trồng.
Trồng giống cây có gen kháng sâu: Bà con có thể tham khảo giống khoai lang VC6 do Viện Cây lương thực và Cây thực phẩm lai tạo. Đây là giống khoai có thân lá to mập, chống chịu tốt với các loại sâu bệnh.
Làm đất kỹ trước khi gieo trồng: cày đất, phơi ải, vệ sinh sạch sẽ đồng ruộng, thu dọn cỏ rác và tàn dư vụ trước, đặc biệt là dây và những mẩu củ còn sót lại để sâu hại không còn chỗ trú ngụ.
Lên luống cao để hạn chế úng nước và sâu bệnh: Vụ Đông lên luống rộng 1.2m, cao khoảng 30 – 35cm; Vụ Xuân làm luống rộng 1.4m, cao 30 – 40cm.
Thường xuyên giữ cho đất ẩm ở mức 65 – 75% để sâu không có điều kiện phát triển, trong trường hợp đất khô hạn nên tiến hành bơm nước ½ rãnh, để 1 đêm rồi tháo cạn. Ruộng khoai phải thoát nước tốt để củ không bị thối. Ngưng tưới 2 – 3 tuần trước khi thu hoạch.
Thường xuyên nhấc dây để làm đứt các rễ con, cây sẽ tập trung dinh dưỡng nuôi củ. Phải đảm bảo dây được đặt đúng vị trí, tuyệt đối không xảy ra tình trạng lật dây. Sau mỗi lần lật dây, cần vun đất để cây đỡ sâu và to củ.
Kiểm dịch thực vật
Luân canh để chấm dứt chu kỳ sống của sâu: Tốt nhất là nên luân canh khoai lang với lúa nước hoặc ngô để nâng cao hiệu quả kinh tế.
Không được trồng khoai lang cạnh rau muống để tránh sự lây lan của sâu đục dây.
Thường xuyên theo dõi ruộng khoai để kịp thời ngăn chặn sâu hại
Biện pháp sinh học
Thực hiện nhân nuôi, phóng thích bọ đuôi kìm để bắt sâu hại. Chọn những ấu trùng tuổi 4 thả trực tiếp ra ruộng khoai, mỗi ruộng nên thả 20 – 25 cặp. Nên thả vào sáng sớm hoặc chiều tối, thời gian thả tốt nhất là vào đầu và cuối mùa mưa.
Biện pháp xử lý bệnh
Kinh nghiệm truyền thống
Bước đầu, bà con nên dùng tay loại bỏ trứng và sâu non. Cần ngắt bỏ những lá, dây khoai bị bệnh, bị sâu cắn phá và đem đi tiêu huỷ xa ruộng.
Sử dụng bẫy đèn để bắt bướm: Bướm đêm bị thu hút bởi ánh sáng nên sẽ lao vào ánh đèn và rơi xuống bẫy, vì vậy chúng sẽ không thể tiếp tục đẻ trứng xuống ruộng khoai nữa. Cách làm bẫy đèn khá đơn giản. Bà con cần chuẩn bị một bóng đèn, một nón chụp để che mưa cho bóng đèn và một thau nước. Mỗi sào khoai nên đặt tối đa 4 – 5 bẫy. Hãy đặt cố định đèn lên các phiến đá hoặc treo vào các trụ bê tông sao cho bẫy luôn cao hơn mặt ruộng. Sử dụng bẫy ngay sau khi nhận thấy có dấu hiệu của sâu.
Biện pháp hoá học
Nếu nhận thấy sâu phát sinh nhiều, tỉ lệ dây bị đục hơn 3% thì bắt buộc sử dụng thuốc bảo vệ thực vật. Một số sản phẩm của Nghi Anh được đánh giá cao trong diệt sâu hại mà bà con có thể tham khảo như Sumo, Đục quả, Đại bàng, Lửng mật,…
Thuốc trừ sâu 
Câu hỏi thường gặp
Cây lúa bị sâu đục thân bướm hai chấm cắn phá có biểu hiện gì?
Thiên địch của chúng là loại nào?
Xử lý bệnh bằng cách nào?
