Sâu đục quả: Nguyên nhân, dấu hiệu và cách phòng trừ

Giới thiệu về sâu hại

Sâu đục quả có tên khoa học là Etiella Zinckenella Treitschke, thuộc họ Phycitidae, bộ Lepidoptera.

Chúng phát triển và tàn phá mạnh mẽ vào hai vụ Xuân Hè và Hè Thu ở các vùng trồng các loại đậu và ký chủ họ đậu khác, đặc biệt nặng nề nhất ở những ruộng gieo trồng muộn.

Loài này chủ yếu tấn công vào các loại cây trồng họ đậu như loài bướm nhỏ có sải cánh độ 15mm. Chúng màu vàng nâu cùng với màu lá đậu khô, hoặc thân và quả đậu sắp chín nên càng khó phát hiện. Sâu đục quả trưởng thành đẻ trứng vào ban đêm, rải rác trên vỏ quả đậu non mới phát triển hạt.

Sâu tấn công các loại cây bằng cách gặm vỏ quả, đục vào bên trong quả làm cho hạt bị khuyết từng phần, toàn bộ hoặc rỗng toàn bộ bên trong khiến tổng thể năng suất và chất lượng sản phẩm giảm đáng kể. Hơn hết, những hạt bị sâu hại này sẽ không dùng làm giống được.

Đặc điểm hình thái

Sâu trưởng thành dài khoảng 10-13mm, sải cánh rộng 20-24mm, toàn thân có màu tro, mắt kép màu đen, môi dưới nhô ra trước, râu đầu hình sợi chỉ và có 1 chùm lông màu tro trắng ở những con đực. Cánh trước dài hẹp màu xám đen có 1 vệt trắng dài khoảng ⅓ cánh và được pha trộn màu nâu đậm, màu vàng và màu trắng ở mép ngoài 2 cánh. Phía trong có lông vảy dày sát nhau. Cánh sau của sâu trưởng thành có màu trắng tro và cũng có một đường vân màu nâu chạy dọc mép ngoài. Cuối bụng chúng hình chóp, lông ít nhưng lại nổi bật với một chùm lông dài ở đốt bụng cuối cùng.

Con sâu trưởng thành cái sau giao phối 1-2 ngày mới đẻ trứng. Trứng rải rác thành cụm 2-4 trứng trên lá đài, nụ hoa, cuống hoa và cả mặt dưới của lá non. Thông thường, một con trưởng thành cái đẻ được khoảng 50-120 trứng, kéo dài 5-7 ngày.

Trứng của sâu đục quả hình bầu dục dài khoảng 0,49 rộng khoảng 0,37mm. Ban đầu có màu trắng sữa, sau chuyển thành màu đỏ và trước khi nở một ngày có màu hoa cúc vàng nhạt và đặc biệt, trên bề mặt trứng có các vân khía nổi dạng mạng lưới.

Sâu non dài 12-16mm, có các hàng chấm màu nâu ở mặt lưng trên mỗi đốt cơ thể.

Lúc mới hóa nhộng, chúng có màu xanh dài khoảng 10-12mm và khi sắp vũ hóa có màu nâu thẫm. Giai đoạn phát triển nhộng ở khoảng 6-9 ngày.

Đối tượng gây hại

Ngoài gây hại trên cây đậu tương, những con sâu đục quả này còn hại trên 1 số cây họ đậu khác như: đậu phộng, đậu xanh, đậu đen, đậu đũa, … và một số cây ký chủ họ đậu khác. Những bộ phận trên cây bị hại sẽ thấy có một lớp phân sâu phủ bên ngoài.

Triệu chứng gây hại

Triệu chứng ban đầu là các quả bị hại được bao phủ bởi một lớp màng trắng trên bề mặt, bên trong quả có chứa ấu trùng và khi ấu trùng lớn, những quả bị hại đó phát triển rất chậm.

Sau khi gặm vỏ quả đi và bên trong, ấu trùng của sâu đục quả sống bên trong hạt tạo thành một lỗ màu nâu sẫm và thải ra các phần chúng đã ăn ra ngoài. Nhìn từ bên ngoài thấy rõ quả bị lép có lỗ chỗ bị thủng trên bề mặt quả và một số hạt bị đen hoặc có nhựa trắng sùi ra ngoài. Khi tách quả, sâu non nằm lẫn với phân của chúng hoặc hạt đã bị khuyết hoàn toàn.

Về sau, những triệu chứng thường thấy là xuất hiện hai lỗ hay điểm trên vỏ quả. Lúc này, ấu trùng đã rời đi và hóa bướm. Bướm nhỏ có màu nâu, tiếp tục đẻ trứng trên hoa và quả non của cây đậu tương.

Hình 3: Quả đậu tương bị ảnh hưởng từ sâu đục quả

Đặc điểm sinh thái

Sâu non phân bố mạnh mẽ ở xung quanh bờ nhiều hơn ở phần giữa ruộng. Chúng phát triển với mật độ và các giai đoạn vòng đời phụ thuộc nhiều vào các yếu tố bên ngoài như ẩm độ, nhiệt độ. Thông thường, bà con sẽ thấy sâu đục quả xuất hiện và gây khi khi cây bắt đầu có nụ hoa, quả cho tới khi cây hết cho trái.

Sâu non 1-2 tuổi thường gây hại nụ, hoa và quả mới phát triển. Sâu tuổi 3-5 thường gây hại trên trái đang lớn. Chúng sẽ đục thẳng vào phá nhụy, cánh hoa và bên trong quả hoặc đục vào mắt thân làm cây phát triển chậm. Chúng gây hại đến đâu thải chất bài tiết đến đó làm cho các bộ phận bị hại rất dễ thối và rụng. Một con sâu non có thể phá hoại tới 1-3 quả. Chúng thường hoạt động về đêm. Khi đẫy sức sâu non từ bên trong quả sẽ gặm 1 lỗ để chui ra ngoài và xuống đất hóa nhộng.

Vòng đời của loài sâu này kéo dài khoảng 1 tháng và giai đoạn sâu đục quả kéo dài khoảng 2 tuần. Chúng gây hại nặng nhất vào vụ xuân tháng 4-6, vụ hè tháng 7-8 và vụ thu tháng 8-10 và nhẹ hơn ở vụ đông

Điều kiện thời tiết mưa nhiều hoặc khô hạn sẽ là điều kiện thích hợp cho sâu đục quả phát triển.

Thiên địch của sâu đục quả

– Săn mồi

Bọ cánh cứng: Chúng thường ăn trứng và sâu non trước khi chúng gây bệnh, chúng ăn cả những con mới đẻ trên lá đậu tương ở ngoài đồng một ngày

– Ký sinh

Ong ký sinh Apanteles hanoi tobias et long, ong đơn cánh trắng, ong ký sinh bracon sp., ong vàng ký sinh và 1 số loại ong ký sinh khác sẽ ký sinh ở giai đoạn sâu non. Khi đặt trứng của ong ký sinh ở ruộng đậu tương, sau 1 thời gian trứng sẽ nở và ong ký sinh sẽ đi tìm sâu non của loài sâu đục quả đậu tương và chúng đẻ trứng lên đó.

Biện pháp phòng

Kỹ thuật canh tác

– Giống cây trồng nên được trồng đồng loạt hoặc gieo trồng sớm có chu kỳ sinh trưởng ngắn để thu hoạch trước thời gian sinh trưởng của sâu đục quả

– Vệ sinh đồng ruộng, dọn cỏ, tiêu diệt ký chủ phụ quanh vườn và thu gom tàn dư cây trồng ở vụ trước

– Có thể luân canh những loại cây trồng không cùng họ đậu hoặc ký chủ họ đậu

– Sau khi thu hoạch, cần làm đất, xới xáo ngay và tốt nhất có thể ngâm ruộng 2-3 ngày để diệt sạch nhộng trong đất

– Bà con nên phối hợp giữa việc chăm sóc ruộng đậu tương và việc bắt sâu non ở thời kỳ đầu

– Bón lót phân cho đất trước khi gieo trồng để tăng khả năng kháng bệnh cho cây

Biện pháp sinh học

– Sau khi cây đậu tương mọc được 5 ngày, có thể sử dụng thuốc Dipterex 2‰ cộng với l‰ Padan 95SP để phòng ngừa tình trạng đục quả

– Sử dụng nấm ký sinh. Nấm này có thể gây dịch hại đối với sâu non của sâu đục quả. Với tác động của nấm ký sinh, sâu bị chết có màu trắng sau chuyển sang xanh với rất nhiều bào tử. Cụ thể, loại nấm Entomophthora gammae Weiser ký sinh trên sâu non khiến sâu bị mất màu, nhăn nheo, hoặc bị ảnh hưởng màu đen và cứng.

– Sử dụng Berliner như một loại thuốc trừ sâu vi sinh có lợi trong việc ngăn ngừa, diệt trừ sâu đục quả.

Biện pháp kiểm dịch thực vật

– Thường xuyên thăm khám, theo dõi và thậm chí điều tra tình trạng ruộng đồng đậu tương ở các thời kỳ sinh trưởng khác nhau.

– Đối với hạt đậu tương, bà con nên phơi khô ngay sau khi thu hoạch để tiêu diệt sâu sống trong quả

– Cần dọn sạch tàn dư ký chủ, đặc biệt chú ý làm cỏ sạch sẽ bờ ruộng để hạn chế mầm mống sâu hại

Biện pháp xử lý bệnh

Kinh nghiệm truyền thống

Sâu đục quả khá phổ biến trên ruộng đậu tương, do đó các biện pháp phòng ngừa là quan trọng hơn cả. Bà con cần áp dụng đúng thời gian, thời điểm các biện pháp về giống, mật độ trồng và cách thức canh tác đồng ruộng hiệu quả.

Biện pháp hóa học

– Ngay khi phát hiện cây bị sâu đục quả tấn công, bà con cần sử dụng ngay các loại thuốc có tác dụng tiếp xúc, vị độc đối với các loại miệng nhai để phun xử lý sâu hại, ngăn chặn sự phát triển của chúng. Một số sản phẩm điển hình của Nghi Anh mà bà con có thể tham khảo như Thánh sầu, Chim én, sumo, Đục quả,…