Khoai lang là cây có nguồn gốc từ khu vực nhiệt đới châu Mỹ, được du nhập vào Việt Nam từ rất lâu. Hiếm có loại cây nào có thể tận dụng được tất cả các bộ phận như cây khoai lang. Phần lá non có thể làm rau, phần củ làm lương thực, phần dây và lá già có thể tận dụng trong chăn nuôi. Trải qua bao thế hệ, cây khoai lang vẫn là cây gắn bó thân thiết với bà con nông dân. Ở Việt Nam, khoai lang được xem như một cây lương thực và được trồng hầu hết trên khắp cả nước. Hiện nay giá thành và lợi nhuận thu được từ cây khoai lang đang khá ổn định nên nhiều bà con đang có ý định chuyển đổi các cây có hiệu quả kinh tế kém sang cây khoai lang. Tuy nhiên không phải bà con nào cũng biết kỹ thuật canh tác và phòng trừ sâu bệnh hại cho cây. Một trong những dịch bệnh thường xuất hiện và gây tổn hại nhất trên cây khoai lang là dịch bệnh sâu keo ăn lá. Vậy làm thế nào để phòng trừ bệnh hiệu quả nhất, mời bà con cùng chúng tôi tìm hiểu qua bài viết sau nhé.
Giới thiệu bệnh sâu hại
Sâu keo hay sâu keo mùa thu còn có tên khoa học là Spodoptera frugiperda (I.E.Smith). Chúng là một loài thuộc bộ cánh vẩy Lepidoptera và là một trong những loài bướm đêm họ Noctuidae.
Không chỉ ở Việt Nam, nhiều nước trên thế giới cũng đã ghi nhận tình trạng bị sâu keo tấn công gây hại lớn đến mùa màng. Chúng thường được mọi người sử dụng thuật ngữ riêng “sâu quân” để mô tả lại quá trình tấn công với quy mô lớn và để lại hậu quả nặng nề.
Đặc điểm hình thái của sâu keo
Sâu keo thuộc nhóm côn trùng biến thái hoàn toàn. Trong điều kiện thời tiết nóng ẩm ở khu vực Việt Nam, vòng đời sinh trưởng của chúng khoảng 30 – 35 ngày và mỗi năm có đến 4 – 6 đợt sinh sản. Nếu môi trường nhiệt độ thấp, chúng chỉ sinh sản 1 – 2 đợt mỗi năm.
Vòng đời của chúng bao gồm tất cả các giai đoạn sau:
– Giai đoạn 1 (trứng):
Trứng của chúng có dạng quả, hình cầu, đáy phẳng, đường kính khoảng 0,4 mm, cao khoảng 0,3 mm, màu trắng hơi ngả màu ngà. Trứng thường được đẻ ở mặt dưới lá về khoảng thời gian chiều tối. Mỗi lần số lượng trứng được đẻ giao động từ 100 – 200 trứng, kết thành ổ dày đặc xếp thành 1 – 2 lớp và từ dưới bụng con cái sẽ tiết ra một lớp tơ phủ lên số trứng chúng vừa đẻ. Sau khoảng 3-5 ngày sau trứng sẽ bắt đầu nở và chuyển sang giai đoạn tiếp theo.
– Giai đoạn 2 (ấu trùng sâu non)
Sâu mới nở khoảng 2 – 3 tuổi thường có thân màu xanh, sọc trắng và đốm đen, sâu nở đạt khoảng 5 – 6 tuổi sẽ có đầu màu đen. Sâu 4 – 6 tuổi, đầu màu nâu đỏ có đốm trắng, thân màu nâu lục sẫm, dọc thân có sọc trắng và nâu, trên thân có nhiều đốm đen thành đàn lớn, có lông, có gai hoặc nếu thiếu thức ăn sâu chuyển sang màu đen và ăn thịt lẫn nhau. Giai đoạn ấu trùng kéo dài khoảng 14 ngày vào mùa hè và khoảng 30 ngày ở vùng khí hậu lạnh.
– Giai đoạn 3 (Nhộng):
Sau khi phát triển trưởng thành, sâu cuộn thành nhộng và vùi dưới đất sâu khoảng 2-8 cm. Nhộng hình bầu dục, dài 1.5cm, màu nâu đỏ, sống khoảng 8-9 ngày vào mùa hè và khoảng 20-30 ngày vào mùa đông.
– Giai đoạn 4 (Con trưởng thành):
Ấu trùng hay còn gọi là bướm dài khoảng 1.7 cm và sải cánh khoảng 3.8 cm, cánh trước màu nâu xám với những đốm xám, cánh có màng và màu xám bạc với các viền sẫm màu ở rìa. Ấu trùng là bướm đêm hoạt động vào ban đêm khi nhiệt độ mát mẻ và ẩm ướt. Sâu bướm có khả năng sinh sản cao, con cái có khả năng đẻ tới 2.000 quả trứng. Tuổi trưởng thành kéo dài khoảng 10 ngày (đôi khi 21 ngày). Côn trùng có thể bay xa nhờ gió.
Đối tượng sâu keo tấn công gây hại
Sâu keo có đặc tính ký chủ rộng rãi và gây hại trên 80 loài thực vật khác nhau (50 cây phi kinh tế và 30 cây kinh tế) bao gồm các loại cây thân thảo như khoai lang, ngô, lúa, lúa mì, lúa mạch, mía, lạc (đậu phộng), … Loại cây trồng được ghi nhận phổ biến nhất và bị sâu tàn phá lớn nhất là cây khoai lang.
Triệu chứng gây hại của sâu keo
Sâu keo chủ yếu phá hoại ở giai đoạn ăn lá và thân. Sâu non mới nở gặm lá phía dưới, đầu tiên cào lớp biểu bì để lại một lớp màng mỏng, sâu non ăn lá thành những lỗ nhỏ giống như lỗ kim. Sâu keo lớn ăn từ mép lá vào trong, tạo thành những đường dài dọc theo phiến lá. Sâu lớn hơn (4-6 tuổi) ăn nhiều, chỉ chừa lại gân lá rách nát tả tơi. Khi đã đẫy sức chúng cũng có thể tấn công vào củ nếu phần củ bị lộ ra ngoài.
Những phần lá và củ bị sâu keo tấn công sẽ dần bị hư hỏng do nấm bệnh xâm nhập vào qua vết tổn thương.
Đặc điểm sinh thái
Sâu keo thường có xu hướng di chuyển thành đàn vào ban đêm để kiếm ăn và vào ban ngày chúng thường ẩn nấp ở dưới những lá cây sát đất để tránh ánh sáng mặt trời.
Khoảng thời gian bùng phát sâu keo mạnh nhất là vào khoảng đầu mùa hè kéo dài đến hết mùa thu. Về mùa đông thường ghi nhận tình trạng sâu ít phá hoại hơn vì thời tiết lạnh.
Những loài thiên địch của sâu keo
– Loài bắt mồi:
Sâu keo là con mồi trực tiếp của nhiều loài động vật không xương sống và động vật có xương sống. Những kẻ ăn mồi phổ biến bao gồm chim, gia cầm, chuột, bọ gai (Labidura Riparia), con đuôi kim (Earwig) và các loài ăn côn trùng khác. Những loài này tìm và tiêu diệt trực tiếp sâu keo nhờ đó gây ra tổn thất đáng kể cho quần thể sâu keo.
– Loài ký sinh:
+ Ruồi và các loại ong:
Trên thế giới đã ghi nhận trường hợp ong ký sinh trứng sâu keo. Chúng tìm ổ trứng của sâu keo và ký sinh vào đó làm trứng bị hư, không thể nở được. Tuy nhiên không phải loài ong nào cũng ký sinh và là thiên địch của sâu keo mùa thu. Các loài ong có thể kể đến như : ong Chelonus lexanus, ong đen kén trắng (Cotesia marginiventris), ong mắt đỏ, … có khả năng can thiệp vào kiểm soát sâu keo mùa thu.
+ Ký sinh trùng:
Năm mươi ba loài ký sinh trùng khác nhau đã được phát hiện trong ấu trùng sâu keo, trải dài trên mười họ khác nhau. Chúng ký sinh và hút các chất dinh dưỡng từ sâu keo làm sâu chậm phát triển và gây ra các bệnh khác. Thông thường, ấu trùng sâu keo có thể sống sót và vượt qua phần lớn các ký sinh trùng hoặc dịch bệnh do vòng đời của một ấu trùng thường rất ngắn. Mặc dù vậy, ký sinh trùng của sâu keo đang được nghiên cứu rộng rãi như một biện pháp chống lại các cuộc tấn công của sâu keo trên cây trồng.
+ Nấm bệnh:
Theo tài liệu các nhà khoa học nghiên cứu, một số loại nấm như Nomuraea rileyi có khả năng gây ra dịch bệnh trên sâu keo. Từ đó giảm khả năng sinh sôi và phát triển của chúng, làm tăng biện pháp nghiên cứu các sản phẩm kiểm soát sâu keo sinh học thân thiện với môi trường.
Biện pháp phòng sâu keo xuất hiện
Sử dụng bẫy đèn để bắt ấu trùng trưởng thành (bướm đêm)
Thực hiện gieo trồng xen canh giữa cây khoai với các cây trồng khác.
Dọn sạch tàn dư thực vật và xử lý kĩ đất trước gieo trồng nhằm loại bỏ ấu trùng có sẵn trong đất
Thường xuyên thăm đồng ruộng để phát hiện dịch sớm, nếu bà con phát hiện ổ trứng cần ngắt bỏ ngay lập tức
Bảo vệ các loài thiên địch của sâu hại như ong, ruồi ký sinh bằng cách hạn chế sử dụng các loại thuốc hóa học hoặc chỉ sử dụng khi mật độ sâu quá cao, không thể kiểm soát bằng phương pháp thủ công.
Biện pháp xử lý sâu keo gây hại
– Biện pháp sinh học:
+ Bắt sâu non bằng tay khi sâu đang còn trong giai đoạn sống tập trung
+ Sử dụng chế phẩm sinh học nấm xanh, nấm trắng, vi khuẩn bacillus thuringiensis, virus NPV để phun trừ khi sâu đang ở giai đoạn nhỏ
– Biện pháp hóa học: Bà con có thể dùng thuốc có chứa các hoạt chất lưu dẫn hoặc có tác dụng xông hơi để phòng trừ như emamectin, abamectin, alpha cypermethrin, …
Bà con có thể tham khảo một số sản phẩm của Nghi Anh như Sumo, Chim én, Đại bàng,…
Thuốc trừ sâu
– Lưu ý: trước khi dùng thuốc trừ sâu bà con cần lưu ý bướm sâu keo đẻ trứng rải rác nhiều đợt, đẻ nhiều trứng và nở ra sâu non nhiều đợt khác nhau. Vì vậy việc phòng trừ sâu keo mùa thu phải phun thuốc liên tục 2 đến 3 lần, mỗi lần cách nhau khoảng 7 đến 10 ngày và thuốc chỉ có tác dụng hiệu quả khi sâu ở tuổi 1 đến tuổi 2.
