Giới thiệu bệnh sâu hại
Sâu năn, muỗi hành hại lúa có tên khoa học là Orseolia oryzae và tên tiếng Anh là Rice stem gall midge. Đây là loài sâu hại thuộc họ Diptera và bộ Cecidomyidae. Sâu năn, muỗi hành hại lúa là loại sâu hại thường xuyên xuất hiện và gây hại trên ruộng lúa. Chúng sinh sôi và bùng phát nhiều tại các khu vực trên thế giới như Châu Á như Ấn Độ, Indonesia, Myanmar, Thailand, Trung Quốc, Sri Lanka, Cambodia,…
Ở Việt Nam, loại sâu bệnh này được ghi nhận sự xuất hiện đầu tiên từ những năm đầu thập kỷ 1980. Khi chúng xuất hiện đã đem đến rất nhiều tác hại nghiêm trọng, ảnh hưởng đến năng suất và chất lượng của cây lúa. Khu vực xuất hiện phổ biến là tại các tỉnh miền Trung và Đồng bằng Sông Cửu Long, nơi có diện tích trồng lúa dày đặc.
Theo như các thông tin được biết thì vào vụ Đông Xuân năm 2016-2017, ở khu vực các tỉnh Đồng bằng sông Cửu Long tình trạng sâu năn, muỗi hành đã khiến 33.500 ha ruộng bị nhiễm bệnh. Tỷ lệ gây hại cụ thể là từ 10-15% với 17.832 ha ruộng lúa. Mức độ nhiễm nặng là trên 20% với 15.748 ha và thiệt hại năng suất lúa từ 10% đến 30% (theo Trung tâm bảo vệ thực vật phía Nam). Một số tỉnh thành có mức độ xuất hiện của sâu năn, muỗi hành cao là Kiên Giang, Long An, An Giang, Hậu Giang, Vĩnh Long và Đồng Tháp.
Đặc điểm hình thái
Sau đây là các đặc điểm sinh thái của sâu năn, muỗi hành mà bà con nên biết. Việc nhận biết này giúp bà con sớm phát hiện được tình trạng sâu bệnh hại cũng như hiểu được quá trình sinh sôi và phát triển của chúng:
Khi trưởng thành thì đây là loài muỗi nhỏ với kích thước dài khoảng 3mm đến 5mm, phần bụng của chúng sẽ có màu hồng nhạt.
Trứng được đẻ rải rác theo từng quả với kích thước rất nhỏ và khó nhìn thấy rõ, trứng thì có màu trắng và trứng trước khi nở thì sẽ có màu vàng.
Ấu trùng của loài muỗi này có hình dạng giống như con dòi, kiểu mình hơi dẹt và có màu trắng sữa với kích thước dài khoảng 4mm đến 5mm.
Nhộng sẽ có màu hồng với kích thước dài 4mm đến 5mm và sẽ nằm trong ống hành.
Sau đây là vòng đời hình thành và phát triển của sâu năn, muỗi hành. Chúng sẽ có vòng đời giao động từ 25 ngày đến 30 ngày.
– Trứng: Thời gian từ 3 ngày đến 4 ngày
– Sâu non: Thời gian từ 15 ngày đến 18 ngày
– Nhộng: Thời gian từ 4 ngày đến 5 ngày
– Trưởng thành: Thời gian từ 2 ngày đến 3 ngày
Đối tượng gây hại
Sâu năn, muỗi hành thường gây hại chính trên cây lúa. Bên cạnh đó, loài sâu bệnh này còn có ký chủ phụ là các loài cỏ hòa bản trong ruộng, bờ ruộng.
Triệu chứng gây hại
Việc theo dõi, nắm bắt được triệu chứng gây hại sẽ giúp bạn con sớm phát hiện được mầm bệnh gây hại. Từ đó, sớm đưa ra được những giải pháp phù hợp để ngăn chặn kịp thời.
Ấu trùng sâu bệnh khi mới xâm nhập vào vị trí sinh trưởng sẽ khiến cho phần gốc dảnh của lúa tròn và to lên rõ rệt. Khi ấu trùng ăn tại nơi sinh trưởng làm cho đọt lúa từ từ phát triển thành dạng ống như lá hành. Đồng thời sẽ có màu xanh nhạt, ở phía đầu ống tròn sẽ được bịt kín bằng một nút cứng từ phần mô lá tạo thành. Hình dáng ống tròn có thể dài bằng lá giúp bà con có thể dễ nhận thấy, hoặc là có hình dáng rất ngắn khiến bà con khó phát hiện.
Dảnh lúa khi bị biến thành hình dạng ống hành sẽ không thể trổ được bông như bình thường nhưng lại có thể mọc thêm một số chồi mới để bù lại. Nếu trong trường hợp bị nhiễm sớm thì khả năng đền bù cao, ít gây nên các thiệt hại nghiêm trọng. Lại sâu bệnh hại này chỉ tác động tiêu cực đến cây lúa trong giai đoạn trước khi có đòng.
Đặc điểm sinh thái
Mời bà con xem qua đặc điểm sinh thái của sâu năn, muỗi hành để biết được chính xác khoảng thời gian mà chúng hoạt động cũng như sinh trưởng.
Loại muỗi này sẽ hoạt động vào ban đêm và sẽ có xu tính vô cùng mạnh với ánh sáng. Chúng thường phân bố theo khu vực vì sức bay tương đối yếu. Trứng được đẻ riêng lẻ hoặc theo từng nhóm từ 3 đến 4 cái ngay ở phía dưới của mặt lá gần gốc cây lúa. Ước tính mỗi con cái sẽ đẻ trong khoảng là hàng trăm trứng. Trong điều kiện độ ẩm cao khoảng trên 80% thì trứng có thể phát triển và nở thành ấu trùng
Ấu trùng khi vừa mới nở sẽ có một thời gian ngắn là khoảng từ 1 ngày đến 2 ngày sống trong điều kiện nước. Trong trường hợp nếu không có môi trường nước thì ấu trùng trong vòng 24 giờ sẽ chết. Khi ấu trùng còn sống sót, chúng sẽ chui qua bẹ lá rồi đục vào vị trí sinh trưởng khiến cho lá lúa khi mới mọc cuốn biến thành hình dạng như lá hành, ấu trùng sẽ sống trong đó. Ấu trùng khi sắp hóa nhộng, chúng sẽ bò lên ngọn lá hành và đục một lỗ nhỏ rồi nằm ở đó, sau đó chúng sẽ hóa thành muỗi.
Loài sâu năn gây hại cho cây lúa sinh sôi và phát triển thích hợp trong điều kiện thời tiết tương đối ẩm, thường xuyên có mưa và trời âm u, ít nắng. Chúng sẽ thường phát sinh cục bộ trên một cánh đồng hoặc là một vùng có diện tích tương đối hẹp, vì do khả năng di chuyển yếu của muỗi có phần hạn chế, không thể bay xa.
Thiên địch
Thiên địch là một trong những yếu tố quan trọng mà bà con cần quan tâm và để ý để hạn chế được tình trạng sâu hại ngày càng lây lan. Thiên địch sẽ tấn công và tiêu diệt sâu năn hiệu quả, giúp bà con giảm bớt nỗi lo về bệnh hại. Sâu năn thường có nhiều loại thiên địch, nhất là các loài ong ký sinh trên các con sâu non. Chúng sẽ giúp tiêu diệt được hiệu quả những con sâu năn gây hại.
Biện pháp phòng bệnh
Cách tốt nhất giúp bà con giảm thiểu được sự xuất hiện của sâu năn, muỗi hành gây hại là hãy thực hiện các biện pháp phòng bệnh hiệu quả. Việc này sẽ giúp cho ruộng lúa của bà con tránh được nguy bùng phát sâu bệnh hại. Dưới đây là một và biện pháp phòng bệnh sâu năn, muỗi hành mà bà con nên biết.
- Bà con nên chú ý việc làm đất kỹ, thực hiện vùi lấp lúa rày, lúa chét và cắt bớt cỏ bờ trước khi bà con gieo sạ. Việc này sẽ góp phần giúp cho ruộng lúa được thông thoáng, sạch sẽ, giảm được nguy cơ về mầm bệnh gây hại đang ẩn nấp trong ruộng.
- Bà con nên gieo sạ đồng loạt để ruộng lúa được phát triển đồng đều, giảm nguy cơ xuất hiện sâu bệnh.
- Nên thực hiện việc bón lót hoặc bón thúc đẻ nhánh sớm, việc này sẽ giúp cung cấp đủ dưỡng chất cho đất. Nuôi dưỡng lúa khỏe mạnh để chống chọi lại sâu bệnh hại.
- Nếu được bà con nên dùng giống kháng sâu năn để đảm bảo cây lúa được phát triển tốt và không xuất hiện bệnh.
- Bà con hãy bón đạm vừa phải, đúng lúc nhằm để lúa đẻ nhánh tập trung và khỏe mạnh. Phòng trừ sâu bệnh bằng các loại thiên địch của sâu năn, muỗi hành.
- Thực hiện dùng thuốc hoá học dạng hạt, bà con hãy rải cho ruộng mạ hoặc cũng có thể nhúng rễ mạ vào thuốc trước khi cấy lúa.
Biện pháp xử lý bệnh
Khi xuất hiện trùng và ống hành thì bà con cần thực hiện phun thuốc, tốt nhất là vào giai đoạn lúa 20 đến 25 ngày tuổi. Bà con hãy tham khảo một số sản phẩm thuốc trừ sâu điển hình của Nghi Anh như Sumo, Đục quả, Đại bàng, Lửng mật,…
Thuốc trừ sâu 
Câu hỏi thường gặp
Cây lúa bị sâu đục thân bướm hai chấm cắn phá có biểu hiện gì?
Thiên địch của chúng là loại nào?
Xử lý bệnh bằng cách nào?
