Giới thiệu bệnh hại
Trà hay còn gọi là chè, được sản xuất từ búp và lá non của cây chè, là một trong những đồ uống tốt cho sức khỏe rất phổ biến trên thế giới. Cây chè là cây có giá trị kinh tế quan trọng và được trồng phổ biến ở các nước châu Á trong đó có Việt Nam. Tuy nhiên trong quá trình canh tác, cây chè dễ bị nhiễm nhiều loại sâu bệnh hại dẫn đến thất thu mùa màng, trong đó các bệnh do nấm Colletotrichum gây ra là phổ biến nhất. Bệnh đốm nâu (hay còn gọi là bệnh khô lá chè hình bánh xe) là một trong những bệnh thường gặp ở những vùng trồng chè có khí hậu ẩm với nền nhiệt cao, gây ra những thiệt hại rất lớn cho bà con nông dân trong quá trình canh tác và thu hoạch chè. Trong bài viết này sẽ cung cấp những thông tin cần thiết giúp cho người nông dân hiểu hơn về nguyên nhân gây bệnh, những triệu chứng thường gặp cũng như các biện pháp phòng trừ bệnh hại này để có một mùa vụ chè bội thu.
Đối tượng gây hại
Bệnh do nấm Colletotrichum camelliae Marasmius equinis Muller Dark gây ra, trên vết bệnh có hạt nhỏ màu đen là khối bào tử phân sinh của nấm bệnh. Bào tử phân sinh có các cành hình gậy, không màu, đầu cành gắn những bào tử hình đế giày hoặc hình thoi dài.
Bào tử nấm dạng sợi tồn tại trên vết bệnh và lá bệnh, thậm chí cả khi lá rơi xuống đất và có thể tồn tại trong lòng đất từ năm này qua năm khác. Vào những vụ mùa sau, khi gặp thời tiết và độ ẩm thích hợp, bào tử phát tán trong vườn chè nhờ gió, nước tưới tiêu và nước mưa, khiến các lá chè nhiễm bệnh và phát bệnh sau 5 đến 18 ngày. Bệnh nặng có thể làm lá chè khô và rụng sớm. Bệnh thường phát sinh phát triển sớm và gây hại nặng ở những lô chè chăm sóc kém, nhiều cỏ dại, thoát nước kém gây thiệt hại không nhỏ tới năng suất và chất lượng chè. Những chủng nấm khác thuộc lớp Colletotrichum cũng gây tác hại trên những cây trồng khác như húng quế, đậu tương…
Dấu hiệu, triệu chứng bệnh hại
Bệnh đốm nâu (khô lá chè hình bánh xe) chủ yếu hại lá già, cành và quả. Trên lá chè, vết bệnh bắt đầu xuất hiện là những đốm màu nâu không có hình dạng nhất định, sau đó lan dần từ mép lá vào trong phiến lá tạo thành những hình bán nguyệt kích thước 2-3 mm. Vết bệnh dần tạo thành những vân như vân gỗ, những đường vân phía trung tâm vết bệnh dần khô héo, khiến lá chè thủng dần từ trong ra như hình bánh xe. Trên cành cũng có triệu chứng như vậy, bộ phận bị bệnh có thể bị rách (vỡ) ra tạo thành những khoảng trống nằm giữa lá chè, làm lá chè thối khô và teo dần đi. Bệnh nặng dẫn đến rụng lá chè hàng loạt.
Điều kiện phát triển, yếu tố tác động
Bệnh đốm nâu lá chè (khô lá chè hình bánh xe) thường phát sinh vào khoảng các tháng đầu mùa hè (tháng 5,6) và gây hại nặng nhất vào những tháng mưa nhiều (tháng 7 đến tháng 9). Trong thời điểm này, nhiệt độ không khí tăng cao, đạt ngưỡng 25-30 độ C, mưa nhiều khiến độ ẩm không khí tăng là điều kiện thích hợp cho nấm bệnh phát triển. Sau những đợt mưa lớn 10-15 ngày là khoảng thời gian lý tưởng cho nấm bệnh phát triển và lây lan trong các nương chè. Ở những vùng trồng chè có độ cao thấp hơn như các thung lũng, những vùng có mực nước ngầm cao hoặc thoát nước không tốt, bệnh hại cũng dễ phát triển và gây hại nặng hơn.Ngoài ra những vườn chè bón quá nhiều phân đạm cũng gây ra những tác dụng ngược lại, khiến cây chè phát triển quá mạnh khiến độ ẩm không khí trong vườn tăng cao. Trong quá trình canh tác, những vết thương hở gây ra bởi nông cụ hoặc các sâu bệnh cũng dễ khiến nấm bệnh xâm nhập hơn. Những nương chè không có cây che chắn bớt ánh nắng mặt trời khi chịu sáng quá lâu sau đó gặp mưa cũng dễ bị nhiễm bệnh. Giống chè lá to được nhận thấy khiến bệnh dễ phát sinh mạnh hơn so với những giống chè lá nhỏ.
Nguyên nhân gây bệnh
Một số nguyên nhân chính gây ra bệnh đốm nâu lá chè (khô lá chè hình bánh xe) có thể kể đến như sau:
- Do điều kiện thời tiết: Do những thay đổi của khí hậu phù hợp với điều kiện phát triển của nấm bệnh như nhiệt độ cao 20 đến 27 độ C, độ ẩm không khí cao trên 85% kèm theo mưa và sương mù. Đây là những điều kiện thời tiết tiêu biểu của màu hè – thu ở vùng khí hậu nhiệt đới như Việt Nam và là yếu tố không thể tránh khỏi trong quá trình canh tác cây chè. Vậy nên trong những thời điểm này, người nông dân trồng chè càng cần tập trung cao điểm hơn cho việc phòng trừ nấm bệnh này cũng như những bệnh gây hại khác.
- Do điều kiện giống: Một số giống chè lá to có khả năng nhiễm bệnh và gây thiệt hại cao hơn các giống khác
- Do điều kiện canh tác: Ở những nương chè được bón quá nhiều đạm hoặc trồng với mật độ quá dày sẽ khiến cho độ ẩm tăng cao, tạo điều kiện thuận lợi cho nấm bệnh phát triển. Ngoài ra những tàn dư còn sót lại trong những bộ phận chưa được tiêu huỷ hết cũng là một yếu tố quan trọng khiến cây bị nhiễm bệnh.
Mức độ ảnh hưởng
Như đã kể trên, bệnh đốm nâu gây hại chủ yếu trên lá chè. Đây là một trong những bộ phận quan trọng vì là bộ phận thu hoạch để tạo ra thành phẩm của cây chè. Bệnh chấm nâu khi đến giai đoạn gây hại nặng nề sẽ làm thối khô và héo những lá chè ngon và tươi nhất, khiến lá rụng và búp chè thối teo lại, không thể thu hoạch. Điều này làm ảnh hưởng trực tiếp đến năng suất và chất lượng của búp chè khi thu hoạch. Chưa kể đến nấm bệnh lây lan rộng rãi trong vườn chè khiến cho mức độ lây nhiễm tính theo cấp số nhân là một điều hết sức nghiêm trọng. Không thể kiểm soát nấm bệnh gây ra những hậu quả nặng nề, không đáp ứng được nhu cầu tiêu dùng chè trong nước và xuất khẩu, cũng như ảnh hưởng trực tiếp đến kinh tế mùa vụ của bà con nông dân. Vậy nên nắm rõ những dấu hiệu, nguyên nhân gây bệnh cùng với những biện pháp phòng trừ sẽ giúp bà con nông dân phần nào hạn chế những tác hại của bệnh và chăm sóc tốt cây chè.
Biện pháp phòng bệnh
Biện pháp giống: Lựa chọn những giống chè có khả năng kháng bệnh cao. Lựa chọn cây giống khỏe mạnh, không có dấu hiệu nhiễm bệnh
Biện pháp canh tác:
- Đảm bảo vườn chè vệ sinh khô thoáng, không ẩm ướt vì độ ẩm cao là nguyên nhân thuận lợi phát triển nấm bệnh
- Trồng cây với mật độ hợp lý để cây chè có đủ không gian phát triển, không bị cạnh tranh về ánh sáng cũng như không khí
- Bón phân cân đối và hợp lý để đảm bảo vườn chè đạt hiệu quả cao, ngăn chặn các điều kiện cho nấm bệnh phát sinh
- Không lạm dụng quá nhiều phân thuốc, đặc biệt đối với phân đạm vì sẽ gây ra tác dụng ngược cho cây, đồng thời tạo điều kiện cho bệnh đốm nâu cùng các bệnh khác phát triển
Biện pháp kiểm duyệt thực vật:
- Thăm vườn thường xuyên, đặc biệt đối với phần búp và lá chè để phát hiện sớm những dấu hiệu của nấm thối búp và những nấm bệnh khác
- Ngắt bỏ các lá chè bị bệnh để hạn chế lây lan ngày càng trầm trọng nấm bệnh trong từng dãy, từng nương chè
- Tiêu huỷ sạch sẽ tàn dư các bộ phận nhiễm bệnh để tránh lây truyền nấm bệnh cho các cây khác
Biện pháp xử lý bệnh
Bệnh gây hại do nấm nên đối với những cây chè lâu năm bà con nên xử lý sớm ngay khi phát hiện bằng cách sử dụng hợp lý thuốc trừ nấm để có thể ngăn chặn sự phát triển lây lan của bệnh. Bà con có thể tham khảo một số sản phẩm thuốc trừ bệnh điển hình của Nghi Anh như Kibul, Nazosi, Sunfur,…
Thuốc trừ bệnh 
Sau khi khắc phục được tình trạng bệnh cần bổ sung phân dưỡng giúp cây phục hồi sinh trưởng: Bật búp chè,…
Câu hỏi thường gặp
Bệnh đốm nâu phát sinh, phát triển ở giai đoạn nào trên cây chè?
Cây bệnh có đặc điểm như thế nào?
Xử lý bệnh bằng cách nào?
