Cà phê là một cây công nghiệp có giá trị kinh tế cao. Cà phê ngoài công dụng mà mọi người vẫn thường hay biết đến là uống vào buổi sáng giúp cơ thể tỉnh táo hơn thì ngoài ra cà phê còn có rất nhiều công dụng hữu ích khác mà ít người biết. Đó là cà phê giúp giảm, lợi tiểu, phòng chống bệnh ung thư, tiêu đường, xơ gan,…Cây cà phê là mặt hàng chủ lực có giá trị xuất khẩu cao, góp phần thúc đẩy quá trình chuyển dịch cơ cấu kinh tế tại các địa phương đang thực hiện trồng và khai thác. Đẩy mạnh quá trình công nghiệp hóa – hiện đại hóa trong nông nghiệp. Xuất khẩu cà phê giúp tăng ngân sách cho nhà nước, hỗ trợ việc làm, cải thiện đời sống nhân dân. Ngoài những ưu điểm, lợi ích trên thì trong quá trình trồng trọt và chăm soc vẫn còn không ít những vấn đề phát sinh gây khá nhiều khó khăn cho bà con. Đặc biệt là mùa bệnh hại xuất hiện, điển hình là bệnh gỉ sắt cây cà phê. Một trong những loại bệnh nguy hiểm đối với cây cà phê.
Giới thiệu bệnh hại
– Bệnh gỉ sắt cây cà phê gây ra bởi nấm Hemileia Vastatrix. Một cái tên khá lạ lùng nhưng lại là kẻ thù vô cùng nguy hiểm đối với cây cà phê. Đã rất khá lâu từ khi phát hiện ra bệnh gỉ sắt trên cây cà phê thì đây vẫn là một cái tên vô cùng khó lường và khó có thể kiểm soát. Bệnh gỉ sắt có sức công phá vô cùng mạnh mẽ lên cây cà phê, chúng tác động trực tiếp đến toàn thân cây cà phê trong thời gian ngắn. Loài nấm Hemileia Vastatrix có chứa tới 45 loài riêng biệt, chúng xuất hiện chủ yếu ở các vùng nhiệt đới, cận nhiệt đới châu Phi, châu Á.
– Loài nấm này là nấm kí sinh bắt buộc tức là chúng sẽ kí sinh và lưu tồn bằng cách lấy dinh dưỡng từ vật chủ sống (cà phê).
– Vòng đời của loài nấm này khá phức tạp, bắt đầu từ những cá thể nấm sinh sản vô tính, với khả năng tạo ra hàng ngàn bào tử nhỏ giống nó. Các bào tử nấm rất nhẹ và nhỏ nên có thể di chuyển trong nước, mưa, không khí và tồn tại cách xa nơi nó phát tán. Khi một bào tử đậu trên một chiếc lá, nó có thể chờ cho đến khi điều kiện phù hợp để nó phát triển và xâm nhập vào cây cà phê. Khi điều kiện thuận lợi thì các bào tử nấm sẽ sinh đôi tạo thành những đốm tròn, màu vàng hoặc cam dưới mặt lá – gọi là gỉ sắt.
Đối tượng gây hại
– Loài nấm Coffee Rust hay Coffee Leaf Rust là một chủng vi nấm gây bệnh gỉ sắt trên thực vật, trong hệ thống vi sinh học, Rust được xem là một loại nấm có dạng sinh học cao và ảnh hưởng đến nhiều loại cây. Theo một nghiên cứu cho thấy có 168 chi nấm Rust với hơn 7000 loài. Mỗi loài nấm sẽ ký sinh trên 1 vật chủ thể cây nhất định, Ví dụ như nấm Puccinia kuehnii gây bệnh gỉ sắt trong cây mía, P.sorghi gây bệnh trên cây ngô, H.Vastatrix chỉ gây bệnh trên cây cà phê.
Triệu chứng và dấu hiệu bệnh hại
– Dấu hiệu đầu tiên nhận dạng cây bị nhiễm bệnh là mặt dưới của lá xuất hiện những đốm tròn nhỏ, màu vàng nhạt, về sau sẽ lớn dần, đường kính trung bình 2-3mm, trên mặt vết bệnh phủ một lớp phấn màu vàng da cam, đó là các bào tử nấm bệnh. Dần dần các bào tử này sẽ biến mất để lại trên lá những đốm bệnh màu nâu như cháy lá. Một số lá bệnh sẽ có nhiều chấm nhỏ, một số lá còn lại thì các bào tử nấm sẽ liên kết lại với nhau tạo thành đốm bệnh lớn. Bệnh nặng khiến lá biến vàng, rụng hàng loạt, cành khô héo, giảm khả năng sinh trưởng và năng suất thấp
– Vết bệnh xuất hiện chủ yếu ở những lá non và lá trưởng thành. Ban đầu ở các phiến lá thường xuất hiện các màu trắng đục, hay những chấm vàng nhạt có kích thước nhỏ từ 0.2-0.5mm. Sau đó vết bệnh lớn dần từ 5-7mm. Vết bệnh phổ biến có dạng tròn, hình bầu dục, đôi khi có nhiều vết liên kết lại với nhau thành dạng vô định hình.
Ở mặt dưới của lá khi bị bệnh gỉ sắt sẽ xuất hiện những đốm nhỏ màu vàng nhạt. Sau đó những đốm nhỏ này sẽ lớn dần và hình thành lớp bột màu cam. Sau một thời gian phát triển thì các bào tử này sẽ ăn rộng là bề mặt lá, và chuyển dần từ màu cam sang màu trắng.
-Những bào tử này dần biến mất, và để lại trên lá những vệt nâu có quầng vàng bao quanh.
Nguyên nhân phát sinh bệnh hại
– Bệnh do nấm có tên Hemileia Vastatrix B & BR gây ra, chúng có tổng 32 chủng khác nhau kí sinh gây ảnh hưởng trực tiếp đến cây cà phê.
– Trong mùa khô bào tử nấm có thể ẩn mình trên lá dưới dạng các nốt nhỏ màu nâu, tồn tại nhiều tháng, khi gặp điều kiện thuận lợi (nhiệt độ 22 – 24 độ C, độ ẩm 80 – 90%) các bào tử sẽ nảy mầm, sinh sôi và lây lan sang các cây khác, tàn phá vườn cà phê
– Phương pháp lây lan của bào tử là nhờ gió, côn trùng và quá trình tác động khi chăm sóc cây (như cắt cành, thu hoạch).
Điều kiện phát sinh bệnh gỉ sắt
– Bệnh gỉ sắt ngày nay được tìm thấy và phát hiện ở nhiều nơi trên nhiều loại cây khác nhau, nhưng chung quy lại chúng chỉ phát triển trên một điều kiện khí hậu và môi trường cụ thể:
+ Thứ nhất, độ ẩm tử do (mưa hoặc sương) là yếu tố quan trọng ảnh hưởng đến sự phát triển của nấm bệnh. Nước là yếu tố cần thiết cho sự nảy mầm, phát tán của bào tử nấm, do đó mùa mưa thường là đỉnh điểm xảy ra dịch bệnh.
+ Thứ hai, nhiệt độ cũng là một yếu tố ảnh hưởng trực tiếp đến sự phát triển bệnh gỉ sắt. Nếu quá lạnh (dưới 15 độ C) các bào tử nấm sẽ không nảy mầm và tương tự nếu thời tiết quá ấm (trên 35 độ C) thì nấm bệnh cũng phát triển chậm. Nhiệt độ thích hợp nhất cho sự phát triển của bệnh gỉ sắt là từ khoảng 21-25 độ C.
+ Ngoài ra, ánh sáng cũng là một yếu tố thay đổi cách ảnh hưởng của bệnh đến cây cà phê. + Theo một nghiên cứu, mặt dưới của lá nơi không trực tiếp tiếp xúc với ánh nắng mặt trời sẽ bị gỉ sắt nặng hơn. Đối với các lá đã bị bệnh thì ánh sáng làm thay đổi tốc độ phát triển bệnh.
– Thời gian phát sinh bệnh thì khác nhau giữa các vùng miền:
+ Ở Điện Biên thời gian phát sinh bệnh là từ tháng 9-11, bệnh nặng vào tháng 3-4, nhiệt độ thấp của mùa thu làm bệnh lây lan rất nhanh, vào đến mùa xuân thì bệnh trở nên trầm trọng hơn.
+ Ở Tây Nguyên thì bệnh phát triển chủ yếu vào tháng 4-5, phát triển mạnh vào tháng 7-9, đặc biệt là vào giai đoạn thu hoạch trái thường bị nhiễm bệnh gần như 90%.
Mức độ ảnh hưởng
– Ở giai đoạn nấm bắt đầu xâm chiếm thì nó sẽ có một sự đổi màu nhẹ dưới mặt lá. Những đốm màu này nhanh chóng chuyển sang màu vàng, sau đó là một lớp bụi – là các bào tử nấm. Khi bệnh bắt đầu có dấu hiệu to dần chiếm một phần lớn diện tích lá thì khả năng quang hợp sẽ bị suy giảm, làm lá rụng sớm. Trong trường hợp nghiêm trọng, nấm xuất hiện trên chồi non hoặc quả. Đối với những lá già sẽ có khả năng chống bệnh cao hơn.
– Một cây cà phê có thể mất đi một lượng lá đáng kể khi bị nấm bệnh tấn công. Và mất đi diện tích lá vô cùng lớn, nó không có khả năng thực hiện quá trình quang hợp, trao đổi và tích lũy dưỡng chất, cho quá trình nuôi quả. Dẫn đến đồn điền cà phê sẽ mất đi năng suất lớn kể cả sau vài năm khi bệnh đã qua.
Biện pháp phòng bệnh
– Để kiểm soát bệnh gỉ sắt là một vấn đề khá đau đầu với các chuyên gia nông nghiệp và bà con. Theo như thực tế mới nhất thì loài bệnh này phát triển quá nhanh chóng, lưu tồn trong thời gian vô cùng dài khiến không có một biện pháp nhanh chóng cụ thể nào có thể kiểm soát được bệnh. Dưới đây là một số những giải pháp kìm hãm sự phát triển của bệnh gỉ sắt.
– Nhân giống kháng bệnh:
+ Nhân giống kháng bệnh cây cà phê hiện đang là biện pháp quản lý bệnh tốt nhất, cả về môi trường lẫn kinh tế. Vào năm 1911, ở Ấn Độ đã chọn ra nguồn gen có khả năng kháng bệnh – giống gen Kent. Nhưng sau một thời gian dài, thì tính kháng cự của loài gen này cũng mất đi, và phát sinh thêm nhiều chủng loại gỉ sắt trên cây cà phê nữa.
– Ghép chồi:
+ Ghép chồi vô tính những giống có năng suất cao và có khả năng kháng bệnh
– Sử dụng biện pháp hóa học để phòng trừ ngay lập tức mà không ảnh hưởng đến năng suất cây trồng.
– Phòng bệnh gỉ sắt bằng cách phun thuốc Booc – đô vào đầu màu mưa và những loại thuốc gốc đồng khác như Coc 85 hoặc funguran,…giúp tăng đề kháng chống lại bệnh. Nên phun phòng bệnh từ 2-3 lần trên toàn bộ hai mặt lá, lần sau cách lần trước 10-15 ngày,
– Trong suốt quá trình chăm sóc cây cần chú ý làm sạch vườn để tạo không gian thông thoáng, cắt tỉa bỏ cành chồi, cành vượt.
– Bón phân hợp lý để cây phát triển. Nên sử dụng phân hữu cơ hoặc phân chuồng ủ hoai để cung cấp nhiều dưỡng chất nhất cho cho cây.
Biện pháp xử lý bệnh gỉ sắt
– Khi cây bắt đầu phát hiện dấu hiệu nhiễm bệnh nên sử dụng những loại thuốc bảo vệ thực vật có chứa hoạt chất trị nấm như Mancozeb, Azoxystrobin + Difenoconazole,… Bà con có thể tham khảo sản phẩm trừ nấm của Nghi Anh như Kibul, Nazosi, Sunfur,…phun đều lên những vết bệnh cũ để diệt trừ tận gốc nấm bệnh và ngăn chặn sự lây lan sang các cây khỏe trong vườn. Phun lặp lại từ 5-7 ngày để phát huy công dụng của thuốc.
Thuốc trừ bệnh
