Giới thiệu bệnh hại
Chanh dây là một loại cây được trồng phổ biến và rộng rãi ở các vùng cao ở Tây Nguyên. Với đặc tính dễ trồng, dễ dàng chăm sóc và phát triển, cây đã nhanh chóng được bà con trồng trên nhiều diện tích đất rộng lớn. Tuy nhiên, đây cũng là một loại cây dễ bị nhiễm bệnh bởi các loại virus và nấm gây hại. Trong đó, bệnh gây là bởi virus Passion fruit woodiness (PWV) là phổ biến nhất. Loại virus này thường gây biến dạng lá, quả bị khô cứng, dị dạng và thường được bà con gọi là bệnh hóa bần ở chanh dây. Tùy vào từng khu vực, thời gian vụ mùa khác nhau mà bệnh sẽ xuất hiện các triệu chứng khác nhau.
Đối tượng gây hại
Loại virus này chỉ xuất hiện và làm hại cây chanh dây.
Triệu chứng, dấu hiệu của bệnh hại
Bệnh do virus hóa bần ở chanh dây gây ra thường sẽ có những biểu hiện khác nhau tùy vào loại giống cây trồng, cách chăm sóc cây, vụ mùa và điều kiện thời tiết. Ngoài ra, các biểu hiện của bệnh cũng sẽ không có sự đồng nhất trên mỗi cây. Đôi khi bệnh có thể xuất hiện từ thân hoặc từ quả trước sau đó lan rộng dần cho đến khi bệnh phát triển nặng hơn. Cây bị nhiễm bệnh sẽ có tuổi thọ thấp hơn rất nhiều so với cây không bị nhiễm virus. Virus thường sẽ xâm nhập vào cây trong khoảng thời gian 6 tháng đầu kể từ khi cây được trồng.
Các triệu chứng thường thấy trên cây chanh dây bị nhiễm bệnh là:
Lá xanh sẽ bị xoăn và biến dạng, mặt lá dày hơn bình thường và có màu xanh sẫm hơn, chóp lá có dấu hiệu chuyển vàng. Đôi khi lá cũng xuất hiện những đốm trắng nhỏ trên khắp bề mặt, hoặc một số trường hợp lá sẽ bị co nhỏ lại.
Quả xuất hiện những khối u nhỏ trên bề mặt, xuất hiện dấu hiệu bị khô cứng lại hay còn được gọi là bần hóa. Bề mặt quả bị nhiễm bệnh sẽ mờ đục, không được nhẵn bóng như bình thường (giống như vỏ của trái bưởi) và xen lẫn những đốm trắng li ti.
Ngoài ra, khi trồng ở điều kiện nhà lưới, cây bị nhiễm bệnh có thể xuất hiện thêm hai triệu chứng là cuống lá bị lốm đốm và thân dây bị phình to.
Nguyên nhân phát sinh bệnh hại
Bệnh hóa bần ở chanh dây do một loại virus có tên khoa học là Passion fruit woodiness (PWV) gây ra. Loại virus này có dạng hạt sợi có chiều dài khoảng 745nm. Chúng thường được lan truyền qua hai loài rệp muội (rầy mềm) Myzus persicae và Aphis gossypii theo hình thức không bền vững hoặc tiêm cơ học. Chúng cũng có thể lây lan thông qua quá trình chiết ghép cây hoặc các dụng cụ làm vườn và lây lan trong khoảng cách ngắn giữa cây này với cây khác. Ngoài ra, cũng chưa có bằng chứng nào cho thấy loài virus này có thể lây lan thông qua hạt giống.
Điều kiện phát triển bệnh hại
Hiện nay, chưa có thông tin cụ thể về điều kiện phát sinh và sinh trưởng của virus về môi trường sống, điều kiện thời tiết, hay đất trồng cây.
Mức độ ảnh hưởng
Do ảnh hưởng của virus đối với cây chanh dây, nó có thể được xem là một loại bệnh nguy hiểm, có ảnh hưởng lớn đến kinh tế. Vì chúng lây lan thông qua các loài rệp, đồng thời các biểu hiện của bệnh cũng không có sự đồng nhất trên mỗi cây làm cho việc phát hiện bệnh ngày càng khó. Từ khi bị nhiễm bệnh cho đến khi phát bệnh không tốn quá nhiều thời gian nhưng thời gian bệnh chuyển nặng cũng rất nhanh chóng. Nếu không xử lý kịp thời cây sẽ không sống nổi. Giống chanh dây tím và chanh dây vàng sẽ dễ bị nhiễm bệnh hơn so với các giống đã được lai tạo.
Thêm vào đó, vì bệnh lây lan thông qua rệp nên rất khó có thể phòng ngừa tuy rệp có vòng đời ngắn chỉ từ 8 ngày nhưng lại có tốc độ sinh sản nhanh và mức độ sinh sản lớn. Mức độ sinh sản trung bình của chúng khoảng 8 rầy con đối với 1 rầy trưởng thành và chỉ mất 5 đến 6 ngày để phát triển hoàn toàn.
Biện pháp phòng bệnh
Đối với giống cây trồng, bà con nên chọn các giống cây khỏe mạnh, sạch từ các nhà cung cấp có uy tín. Có thể kết hợp với các loại dung dịch xử lý hạt đang có mặt trên thị trường theo sự hướng dẫn trên bao bì hoặc của các chuyên gia để làm sạch giống trước khi gieo trồng.
Đối với đất trồng nên chọn những nơi có đất tơi xốp, giàu chất hữu cơ như đất đỏ Bazan, đất cát pha với thịt nhẹ có độ pH thích hợp từ 6.5 đến 7.0. Có khả năng thoát nước tốt để giúp cây phát triển khỏe mạnh, tránh các loại bệnh khác. Trước khi trồng nên xử lý đất với bột vôi hoặc các loại thuốc xử lý đất và bổ sung chất dinh dưỡng cần thiết cho đất để cây có một môi trường sống khỏe mạnh.
Đối với phân bón, nên chọn các loại phân hữu cơ hoai mục có chứa các loại nấm đối kháng để bổ sung cho cây. Ngoài việc bón phân ở gốc, bà con có thể bổ sung thêm bằng cách phun qua lá theo định kỳ từ 7 đến 10 ngày một lần nhằm tránh việc cây bị thiếu hụt chất dinh dưỡng. Ngoài ra, bà con không nên sử dụng phân tươi để bón cho cây vì phân tươi chứa nhiều mầm bệnh nguy hiểm có thể khiến cho cây mắc thêm các bệnh khác. Vào thời điểm có mưa nhiều nên hạn chế bón phân ở gốc vì có thể gây thối rễ.
Nên thường xuyên kiểm tra cây, chú ý sử dụng các biện pháp để hạn chế côn trùng như rệp, rầy, ruồi vàng, bọ phấn vì đây là những nguồn lây lan của virus. Có thể sử dụng các loại bẫy để dự báo côn trùng và sử dụng giấy bạc để tạo ánh sáng phản xạ treo lên ngọn cây để xua đuổi chúng.
Ở giai đoạn cây con, bà con có thể sử dụng mùng trắng hoặc sử dụng các loại lưới chuyên dụng chống côn trùng để bao bọc hết cả cây ngăn chặn sự xâm nhập của côn trùng mang bệnh hoặc có thể chọn biện pháp trồng trong nhà kính để giảm thiểu công đoạn.
Tránh trồng xen canh cây chanh leo với các loại cây như cà tím, ớt, khoai tây, dưa chuột và thuốc lá vì đây là những loại cây ưa thích của các loài rầy mềm.
Bà con cũng nên chú ý cắt tỉa cây theo định kỳ, cắt bỏ những lá dư thừa, các cành cây khô để tạo độ thoáng mát cho cây. Trong quá trình cắt tỉa nên xử lý dụng cụ qua dung dịch Na2PO4 nồng độ 3% hoặc xà phòng để tránh sự lây nhiễm virus từ cây này sang cây khác.
Có thể chọn sử dụng các loại chế phẩm sinh học như nano bạc đồng super và nano đồng oxyclorua để phòng bệnh cho cây theo sự hướng dẫn trên bao bì hoặc của các chuyên gia.
Biện pháp xử lý bệnh
Hiện nay, vẫn chưa có biện pháp phòng ngừa hiệu quả hoặc thuốc hóa học đặc trị để có thể trị dứt điểm bệnh do virus gây ra. Do đó, bà con chỉ có thể sử dụng phương pháp truyền thống để xử lý cây bị nhiễm bệnh. Khi phát hiện cây bị bệnh, cần nhanh chóng loại bỏ bằng cách nhổ và đem đi đốt hoặc chôn sâu dưới đất. Ở nơi phát hiện cây bệnh có thể rải bột vôi để làm sạch đất. Đồng thời sử dụng một số loại thuốc diệt trừ côn trùng môi giới giúp ngăn chặn sự lây lan. Bà con hãy tham khảo sản phẩm của Nghi Anh như: Sumo, Chim én, Bay rầy, Lửng mật,…
Thuốc trừ sâu 
Câu hỏi thường gặp
Bệnh virus hoá bần phát sinh, phát triển ở giai đoạn nào trên cây chanh dây?
Cây bệnh có đặc điểm như thế nào?
Xử lý bệnh bằng cách nào?
