Giới thiệu bệnh hại
Bệnh virus trên họ cam chanh rất thường gặp tuy nhiên bà con thường khó phát hiện vì các biểu hiện của bệnh do virus khá giống với bệnh do các loại côn trùng, nấm bệnh, vi khuẩn gây hại khác hoặc giống với các bệnh sinh lý.
Các virus gây hại trên cam chanh thường là Citrus chlorotic dwarf virus (CCDV) – virus gây đốm vàng lùn, Citrus leprosis virus, Virus Viroid (CEVd) gây vẩy vỏ cam chanh,…trong đó nguyên hiểm nhất phải kể đến bệnh virus lụi tàn chi cam chanh – Citrus tristeza virus (CVT). Bệnh do CVT hay còn gọi là bệnh Tristeza là một căn bệnh phức tạp, nhiều triệu chứng ở cây có múi như quýt, cam, chanh, bưởi. Bệnh có thể gây hại nặng đến mức làm cho cây suy yếu, cằn cỗi rồi chết sau 3 đến 4 năm. Virus CVT rất mạnh và gây hại cực lớn về kinh tế cho nông dân.
Đối tượng bệnh hại
Bệnh xuất hiện hầu hết trên các loài thuộc chi cam chanh như cam, bưởi, chanh, quýt…
Triệu chứng, dấu hiệu bệnh
Bệnh Tristeza
– Bệnh làm cho cây cam chanh suy yếu, cây cằn cỗi rồi dần chết sau từ 3 đến 4 năm.
– Triệu chứng bệnh xuất hiện trên cây họ cam chanh rất đa dạng, phụ thuộc vào cây ký chủ, giống, dòng virus nhiễm mà bệnh có biểu hiện khác nhau, một số triệu chứng bệnh đặc trưng như:
+ Dòng độc nhẹ thường không gây ảnh hưởng nhiều đến năng suất, chỉ làm gân lá trong mờ khi đưa lên ánh sáng, hoặc lõm thân nhẹ trên thân, lá bị mờ lên và gân chính của lá lõm xuống, gân lá bị sưng lên (gân lá hóa bần).
+ Dòng gây lá vàng, cây lùn, lõm thân và chết nhanh trên cam chanh
+ Dòng gây vàng đít trái trên cam chanh thì khi bị bệnh cây vẫn sinh trưởng và xanh tốt, tuy nhiên khi giai đoạn trái đạt kích thước to bằng bóng bàn thì trái bị vàng từ phần đít trái rồi lây lên cuống trái làm trái rụng hàng loạt (có trường hợp làm rụng đến 50% số trái trên cây), gây thất thu nặng cho bà con trồng cam chanh.
Bệnh do virus citrus leprosis
Bệnh do virus này gây ra các triệu chứng cục bộ ở thân lá và quả.
+ Trên lá có các vết bệnh lớn, hình tròn kích thước 5 – 12 mm. Vết bệnh có màu vàng nhạt dần ngả sang vàng sẫm, trung tâm vết bệnh có 1 điểm hoại tử kích thước khoảng 2 – 3 mm.
+ Trên thân non xuất hiện các vết bệnh nhỏ, nông, úa màu. Về sau vết bệnh kéo dài dọc theo thân cây, trở nên khô, có màu nâu sẫm hoặc đỏ hơn. Khi cắt dọc thân sẽ thấy vết bệnh gây tổn thương sâu bên trong.
+ Trên quả, các bệnh có màu tối, chỉ xuất hiện trên vỏ quả. Tuy nhiên khi bệnh nặng quả có thể rụng.
Bệnh virus gây đốm vàng lùn (CCDV)
– Trên lá non phát triển rãnh hình chữ V ở một hoặc 2 bên mặt lá, gần chóp lá, dần uốn cong xuống lá. Lá già bị bệnh thường giảm kích thước, có thể bị nhăn. Bệnh làm phiến lá bị biến dạng gồm các biểu hiện nhăn, cong vênh hoặc uốn ngược (nhìn giống mui thuyền).
– Biểu hiện đặc trưng của bệnh này là xuất hiện đốm vàng, hoặc mô lá bị biến đổi màu, chủ yếu do thiếu chất là hậu quả của bệnh này.
– Cây con có vẻ rậm rạc, còi cọc do lóng bị rút ngắn.
– Bệnh chỉ có ảnh hưởng đến 1 khu vực tán cây trưởng thành, có thể bắt đầu xuất hiện ở giai đoạn tăng trưởng mới thứ nhất, hoặc thứ 2, sau 5 – 8 tuần sau khi cấy.
Bệnh Viroid vẩy vỏ cam canh (do virus CEVd)
Các triệu chứng thường phát triển trên cây, xuất hiện trên gốc, dễ bị tổn thương khi cây khoảng 4 tuổi.
Triệu chứng đặc trưng là vỏ cây bị bong, tróc, úa vàng lan rộng trên tán cây và bị còi cọc nghiêm trọng. Bệnh không làm ảnh hưởng đến chất lượng trái tuy nhiên làm giảm đáng kể khả năng quang hợp gây ảnh hưởng năng suất.
Virus CVEd có mặt trong các các giống cây có múi nhưng không có bất kỳ triệu chứng nào. Chứng chỉ được biểu hiện khi mắt ghép bị nhiễm bệnh được ghép và phát triển trên một gốc ghép dễ bị tổn thương (như cầm bá lá, Citrange).
Nguyên nhân phát sinh
Bệnh Tristeza
Bệnh Tristeza (bệnh tàn lụi) do loài virus Citrus tristeza virus (CVT) thuộc chi Closterovirus, họ Closteroviridae. Virus có dạng sợi, kích thước khoảng 11 x 200 nm.
Đối với bệnh CTV thì có 2 cách thức lây nhiễm bệnh vào cây:
+ Lây truyền qua các trung gian truyền bệnh là các loại rầy mềm như rầy mềm xanh (Aphis spiraecola Patch), rầy mềm nâu (Toxoptera aurantii Boyer), rầy mềm (Myzus persicae) …
+ Truyền qua việc nhân giống vô tính như truyên qua mắt ghép, chiết cành do sử dụng mắt ghép nhiễm bệnh hoặc vật dụng nhiễm bệnh. Virus không truyền qua vết thương cơ giới như cắt, tỉa và không truyền qua hạt giống.
Bệnh do virus citrus leprosis được truyền nhờ một vài loại nhện thuộc chi Brevipalpus, có khả năng phát tán thấp. Tất cả giai đoạn sinh trưởng của nhện từ ấu trùng, nhộng đến con trưởng thành đều có khả năng thu nhận và truyền virus, tuy nhiên theo ghi nhận ấu trùng truyền bệnh hiệu quả hơn.
Bệnh do virus lùn cam chanh (CCDV) được truyền nhờ côn trùng, bọ phấn (Parabemisia Myricae), khả năng lây lan bệnh rộng và nhanh.
Bệnh Viroid vẩy vỏ cam chanh (do virus CEVd)
Viroid được mang trong nhựa cây, lan truyền qua nảy chồi, hoặc thông qua cắt ghét. Rễ cây ghép tự nhiên cũng có thể truyền bệnh CVEd giữa các cây. Khác với các loại Virus khác trên cam chanh, Viroid không lan truyền nhờ côn trùng môi giới.
Điều kiện phát triển bệnh
Bệnh do Virus liên quan mật thiết với mật độ rầy rệp trên đồng ruộng. Một ruộng cây cam chanh khỏe mạnh chưa bị bệnh vẫn có khả năng bệnh sau mỗi đợt rầy rệp bùng phát.
Điều kiện phát sinh và phát triển của rầy rệp là nhiệt độ ấm, có nắng mưa xen kẽ, độ ẩm không khí cao. Ngoài ra vườn, trong có nhiều cỏ dại, rậm rạp, bí bách, thiếu ánh sáng mặt trời chiếu xuống cây cũng là điều kiện lý tưởng cho rệp rầy phát sinh.
Mức độ ảnh hưởng
Bệnh virus thường ảnh rất lớn đến kinh tế của bà con trồng cam chanh, năng suất có thể mất cả cây với mức độ gây hại ban đầu từ vài cây đến cả vườn. Cũng có thể bệnh hại tới mức sẽ không thể trồng cây có múi lại trên ruộng vườn đó trong nhiều năm liên tiếp.
Biện pháp phòng ngừa
Sử dụng giống kháng
– Sử dụng giống khỏe từ cơ sở uy tín, sử dụng giống cây từ các nguồn chứng nhận. Sử dụng giống kháng bệnh (một số giống lai có khả năng chống lại virus).
– Trong quá trình cắt ghép tạo giống nên chọn giống cành, nhánh khỏe để thao tác, nên vệ sinh dụng cụ cắt ghép sạch sẽ trước và sau khi ghép.
Biện pháp canh tác
– Thường xuyên theo dõi quy định kiểm dịch trong khu vực để tránh lan truyền bệnh.
– Bà con cần xây dựng hệ thống thoát nước tốt, không trồng cây giống bị bệnh, trồng mật độ trồng hợp lý, không trồng quá dày để đảm bảo độ thông thoát cho vườn.
– Cắt và thu gom cành, lá, quả bị bệnh đem tiêu hủy nguồn bệnh ở xa đồng ruộng.
– Khi ruộng mới chớm xuất hiện bà con không nên tưới nước lên tàn cây vào buổi chiều mát, không tưới quá nhiều nước để hạn chế bệnh lây lan.
– Cắt tỉa tạo tán để vườn cây thông thoáng.
– Bón phân cân đối giữ NBK, tăng cường bón thêm phân kali cho vườn cây đang bị bệnh.
Biện pháp sinh học
– Các nhện thuộc họ Phytoseiidae là thiên địch quan trọng của nhện B. phonics mang mầm bệnh ở chi cam chanh. Hoặc sử dụng các chế phẩm sinh học chứa nấm thuộc chi Metarhizium hoặc Hirsutella Thompsonii cũng có thể giúp giảm số lượng quần thể nhện gây hại.
– Một số thí nghiệm thực địa với ong bắp cày hoặc muỗi năn đang được thực hiện có thể kiểm soát tự nhiên một số rệp trong vườn cây chi cam chanh.
– Sử dụng các thuốc điển hình, xà phòng diệt côn trùng hoặc dầu làm vườn để kiểm soát mật độ rầy rệp.
– Rệp cũng có thể bị tiêu diệt bằng các phun nước với vài giọt chất tẩy rửa lên lá.
Biện pháp hóa học
Bà con có thể phòng bệnh bằng dung dịch Booc Đô 1%. Với cách pha như sau:
+ Pha 100g Đồng cho 8 lít nước khuấy cho hòa tan hết.
+ Pha 100g vô tôi với 2 lít nước, khuấy hòa tan hoàn toàn.
+ Cho dung dịch Đồng vào nước vôi vừa đổ vừa khuấy đều, không để lắng cặn boocdo màu xanh da trời.
+ Cách thử: Nếu nhúng dao mài sắc vào Boocdo mà lưỡi dao có màu xỉn xám là pha chuẩn, nếu lưỡi dao màu hơi gỉ vàng là pha không đúng. Nếu pha không đúng sẽ gây hại cho cây và không phòng được bệnh.
Ngoài ra bà con nên thường xuyên phun đồng kẽm, tần suất 7 – 10 ngày/lần giúp sát khuẩn và đặc biệt bổ sung kẽm giúp lá xanh dày hạn chế khả năng bị tổn thương, không bị nấm khuẩn tấn công, chọn lựa bổ sung phụ gia có tác dụng xua đuổi côn trùng, ngăn chặn rầy mềm tấn công truyền bệnh cho cây.
Biện pháp xử lý bệnh
Bởi bệnh virus phát sinh gây hại cho cây trồng nhờ các loài côn trùng môi giới, vì vậy hiện tại chưa có thuốc đặc trị virus nên hiện tại chỉ có thể diệt trừ các loại côn trùng hạn chế phát sinh số lượng lớn khiến lượng virus xâm nhập nhiều hơn vào cây trồng làm phát tán bệnh mạnh mẽ. Ngay khi phát hiện dấu hiệu bệnh cần sử dụng các loại thuốc trừ sâu hiệu quả để ngăn chặn, bà con hãy tham khảo sản phẩm trừ sâu điển hình của Nghi Anh như: Báo hoa, Đại bàng, Sumo, Lửng mật,…
Thuốc trừ sâu 
Bổ sung các sản phẩm phân dưỡng giúp cây phục hồi sau bệnh: Hero, Tonik, Ado,..
Phân bón lá
Phân bón lá 
Câu hỏi thường gặp
Bệnh virus phát sinh, phát triển ở giai đoạn nào trên cây cam chanh?
Cây bệnh có đặc điểm như thế nào?
Xử lý bệnh bằng cách nào?
