Cây lúa là loài nông sản giúp Việt Nam đứng thứ 2 thế giới về trồng và xuất khẩu gạo. Cây lúa đã gắn liền với người dân nước ta từ rất lâu. Cây lúa mang lại rất nhiều lợi ích về cả thể chất lẫn tinh thân. Cây lúa mang lại cuộc sống ấm no. Lúa là thứ duy nhất có thể tồn tại mãi mãi, không có vật gì có thể thay thế được trong những bữa ăn hàng ngày. Để nước ta có những thành công nhất định trong nông nghiệp nói chung, ngành trồng lúa nói riêng thì phần lớn nhờ vào sự chăm chỉ của bà con nông dân, những kiến thức vững vàng của các nhà nông nghiệp học, luôn mang lại những kiến thức hay, bổ ích giúp cho nghề trồng lúa ngày càng vươn xa. Trong quá trình nghiên cứu cũng như quan sát quá trình hình thành và phát triển của cây lúa thì cũng phát sinh không ít các vấn đề về sâu bệnh. Đặc biệt là bệnh sâu đục thân 5 vạch đầu đen. Đâu là một dạng sâu bệnh phổ biến trên cây lúa.
Giới thiệu sâu hại
– Sâu bệnh này có tên khoa học là Chilo polychrysus Meyrik Chilo polychrysus Meyrik. Thuộc họ Pyralidae và thuộc bộ Lepidoptera. Bệnh chủ yếu phân bố ở các khu vực trung du, vùng Tây Nguyên,…Sâu bệnh xâm nhập vào cây lúa sẽ làm cây ức chế, ngăn cản quá trình sinh trưởng và phát triển của cây.
Đặc điểm hình thái của đục thân 5 vạch đầu đen
– Vòng đời: Thông thường vòng đời của sâu đục thân 5 vạch đầu đen từ 30-60 ngày tùy theo sự thay đổi điều kiện nhiệt độ.
+ Giai đoạn trứng: 4-7 ngày
+ Giai đoạn sâu non: 20-41 ngày
+ Giai đoạn nhộng: 4-6 ngày
+ Giai đoạn ngài vũ hóa đến đẻ trứng: 2-5 ngày
Ngài đực: Có đầu ngực màu nâu vàng và những điểm màu nâu tối hơn, bụng màu nâu xám, râu hình răng cưa, cánh trước màu vàng nâu có chút nâu đậm, giữa cánh có 4 đốm nâu thẫm xếp theo hình “.” và trên các đốm có pha các vảy óng ánh bạc và kim. Ở phía đường vân ngoài của cánh có một vệt dài rộng màu nâu, ở đường vân phụ ngoài có dãy chấm đen, nâu đậm, ở vị trí đường mép ngoài có 7 chấm đen. Cánh sau màu nâu vàng nhạt, lông viền cánh màu bạc trắng.
– Ngài cái: có thân dài hơn ngài đực, râu đầu dạng sợi chỉ màu tro và màu nâu xám, cánh trước màu vàng, có đốm nhỏ giữa bé hơn so với cánh ngài đực, và màu cánh nhạt hơn, đặc điểm khác không rõ bằng ngài đực, cánh sau tương tự ngài đực.
– Trứng: hình bầu dục dẹt, mới đẻ màu trắng, sau chuyển màu vàng nhạt, vòng tro, trước khi lúa nở từ 1-2 ngày sẽ rõ điểm đen. Trứng để thành từng ổ theo dạng vảy cá, thường là từ 1-3 hàng, có lá nhiều nhất là 5 hàng.
– Sâu non: Đẫy sức có màu đỏ đậm tối hoặc đen, mặt bụng của ngực có màu trắng đục mờ xen lẫn màu vàng nhạt, mặt lưng ngực trước có màu nâu đen, lưng có 5 vạch dọc. Bình thương sâu non 5 tuổi, loại cá biệt 7 tuổi.
– Nhộng: Con cái dài hơn con đực. Nhộng mới hóa có màu vàng. Lưng có 5 vạch dọc màu nâu gụ. Lỗ thở của bụng hơi lồi, phía mép trước của mặt lưng có 5-7 dãy chấm nối. phía cuối lưng có 4 gai xếp thành vòng cung, phía bụng có 2 gai, các gai đều ngắn, thẳng và không có lông.
Đối tượng gây hại
– Bệnh chủ yếu xuất hiện ở cây lúa và một số cây cùng nhóm cây lương thực.
Triệu chứng gây hại
– Ở thời kỳ mạ: Cây từ lúc nhỏ nếu bị phá hại có thể chết khô, với những cây mạ lớn hơn khi bị hại thì thường sẽ bị đứt gốc khi nhổ mạ.
– Thời kỳ đẻ nhánh: Cây lúa bị hại có biểu hiện rõ là sâu sẽ bắt đầu đục vào phần dưới của thân, cắt các tổ chức bên trong phá hoại chức năng dẫn nhựa của cây làm cho lá non bị cuốn dọc, có màu xanh tái sẫm, sau đó sẽ dần chuyển sang màu vàng và héo khô.
– Thời kỳ đẻ nhánh hữu hiệu: Những cây lúa bị sâu bệnh đục vào thì vẫn có thể hình thành nhánh và bông nhưng trọng lượng cũng như chất lượng sẽ không thể đạt được như so với cây khỏe mạnh.
– Thời kỳ lúa đứng cái và đòng non: Sâu bệnh sẽ tập trung phá hại ở phía trong bẹ sau đó là phá nát đòng non.
– Cuối thời kỳ làm đòng và bắt đầu trổ bông: Sâu sẽ dần tiến sâu hơn và phần đòng cắt đứt đường vận chuyển dinh dưỡng của bông lúa, hoặc nếu sâu non tuổi nhỏ tập trung vào cắn đục nát đòng thì bông lúa không thể trổ được.
Đặc điểm sinh thái
– Ngài của sâu đục thân 5 vạch đầu đen có tính hướng sáng yếu hơn sâu đục thân bướm 2 chấm và vũ hóa về đêm và sau đó giao hóa trong đêm đó hoặc đêm sau và sau khi giao phối đêm đó hoặc đêm sau sẽ đẻ trứng. Mỗi ngài cái có thể đẻ 480 trứng trong 3 ngày, một ổ trứng có từ 7-150 quả/ ổ và trứng có tỷ lệ nở rất cao. Một năm sâu đục thân 5 vạch đầu đen nở 6 lứa. Điều kiện nhiệt độ ấm nóng và độ ẩm cao thích hợp cho sâu phát sinh gây hại.
– Sâu non xâm nhập vào bẹ lá và thân cắt đứt đường vận chuyển đỉnh dinh dưỡng làm cây khó phát triển, không thể di chuyển chất dinh dưỡng để nuôi cơ thể, đặc biệt là ảnh hưởng lớn tới giai đoạn trỗ bông, làm ảnh hưởng lớn tới năng suất cây trồng. Nhộng làm ổ bên trong thân lúa và vũ bướm hóa từ đó.
– Sâu đục thân 5 vạch đầu đen phát sinh gây hại nặng ở vụ lúa đầu xuân, các ruộng chân cao có xu hướng bị nặng hơn, ruộng ẩm ướt, rậm rạp thì thường phát sinh nhiều hơn.
Thiên địch
– Sử dụng một số loại thiên địch của sâu đục thân 5 vạch:
+ Ong ký sinh: ong xanh, ong kén vàng, ong kén trắng, ruồi xám
+ Nhện bắt mồi: nhện lùn, nhện chân dài, bọ xít nước, bọ rùa đỏ, bọ đuôi kìm,…
+ Nhóm vi sinh vật: Nomuraea Rileyi, NPV
Biện pháp phòng trừ sâu hại
– Biện pháp canh tác, kỹ thuật:
+ Bón cân đối phân NPK, không nên bón quá nhiều lân, đạm trong thời gian dài
+ Trồng đúng vụ mùa thích hợp, sau khi gặt lúa, cày lật gốc rạ lên, phơi ải hoặc ngâm nước để diệt nhộng.
+ Sử dụng một số biện pháp thủ công: ngắt cành héo, ổ trứng, bẫy đèn bắt bướm
– Biện pháp hóa học: Phun các loại thuốc lưu dẫn, vị độc tiếp xúc, nội hấp để tác động vào các giai đoạn phát triển của sâu hại tương tự một số sản phẩm trừ sâu của Nghi Anh như Sumo, Đục quả, Đại bàng, Lửng mật, Thánh sầu,…
Thuốc trừ sâu
– Thời điểm phun thuốc:
+ Đối với loài sâu đục thân vạch đầu đen, đầu nâu, đục thân bướm cú mèo thì thời điểm phòng trừ tốt nhất là trong khoảng từ tháng 4 đến tháng 5 dương lịch.
+ Bởi vì sâu đục thân 5 vạch đầu nâu, đầu đen thích nghi với nhiệt độ thấp hơn sâu đục thân bướm hai chấm nên có thể phát sinh liên tục trong các tháng mùa đông. Hai loại sâu này phá hoại, xâm nhập từ khi cây đẻ nhánh đến khi trổ bông. Ở những ruộng nước không ngập bẹ lá thì loài sâu này mỗi năm sẽ có 6,7 lứa sinh sôi và phát triển. Sâu phát triển vào tất cả các vụ lúa trong năm.
+ Không nên dùng thuốc trừ sâu với nước phun khi lúa còn nhỏ và đang ở giai đoạn đẻ nhánh, bởi lúc này lúa vẫn còn khả năng đẻ nhánh để bù vào vào các nhánh sâu bị phá hoại, đồng thời như vậy sẽ giết chết các thiên địch sâu đục thân.
+ Có thể phun thuốc sâu ở ruộng mạ trước khi nhổ cấy, hoặc những ruộng có khả năng bị bông bạc.
+ Ở những vùng thường bị sâu hại nên dùng thuốc dạng hạt rải khi lúa ngừng đẻ hữu hiệu.
